Në konfliktet moderne, konceptet “fitore” dhe “humbje” janë bërë pothuajse të padallueshme. Lufta e fundit që përfshiu Iranin, SHBA-në dhe Izraelin e ka bërë edhe më të mjegullt këtë kufi. Nga njëra anë, Shtetet e Bashkuara nisën një ofensivë me bindjen se do të arrinin objektivat brenda pak ditësh: dobësimin e kapaciteteve iraniane, nxitjen e një revolte të brendshme dhe, në skenarin më ambicioz, ndryshimin e regjimit. Por rezultati ishte krejt tjetër. Konflikti u zgjat, solli pasoja ekonomike globale, tensionoi aleancat dhe ekspozoi kufizimet e strategjisë amerikane në një rajon ku dinamika e fuqisë ka ndryshuar ndjeshëm.
Një luftë që ndryshoi shumë, por nuk zgjidhi asgjë
Izraeli, nga ana tjetër, hyri në luftë me bindjen se superioriteti i tij teknologjik dhe ushtarak do të ishte vendimtar. Por realiteti tregoi se ky avantazh funksionon vetëm kur përballë nuk ka një kundërshtar të aftë të përgjigjet. Dronët dhe raketat iraniane depërtuan në sistemet e mbrojtjes ajrore që dikur konsideroheshin të pakalueshme, duke treguar se epoka e dominimit absolut izraelit në rajon ka marrë një goditje serioze.
Megjithatë, fakti që SHBA dhe Izraeli dolën të dëmtuar nuk do të thotë automatikisht se Irani ka fituar. Tregua aktuale është vetëm një pauzë, jo një paqe. Negociatat që pritet të zhvillohen do të jenë të mbushura me pasiguri, ndërsa historia ka treguar se SHBA ka ndërhyrë ushtarakisht edhe gjatë proceseve diplomatike. Për më tepër, Irani ka goditur disa vende të rajonit gjatë konfliktit, duke e izoluar veten edhe më shumë.
Në këtë panoramë të ndërlikuar, lindin tre pyetje thelbësore që do të përcaktojnë të ardhmen e Iranit — dhe, në një farë mënyre, të gjithë Lindjes së Mesme.
Përtej gabimeve të SHBA – Izrael: tre pyetje thelbësore për Iranin e nesërm
Kush do të komandojë Iranin e pasluftës?
E ardhmja politike e Iranit është më e paqartë se kurrë. Nga udhëheqësit e nivelit të lartë kanë mbetur vetëm disa figura kyçe: presidenti Masoud Pezeshkian, ministri i Jashtëm Abbas Araghchi dhe kryetari i Parlamentit Mohammad Bagher Ghalibaf. Të tre konsiderohen pjesë e krahut më “të moderuar”, të paktën në raport me strukturat më të ashpra të sistemit.
Por mbi ta qëndron hija e një institucioni që ka përcaktuar fatin e Iranit për dekada: Guida Supreme. Pas vdekjes së Ali Khameneit, roli i të birit, Mojtaba Khamenei, mbetet i paqartë. Nuk dihet as gjendja e tij shëndetësore, as aftësia e tij për të marrë drejtimin e vendit. Kjo krijon një vakum të rrezikshëm në një sistem ku legjitimiteti politik buron nga figura e liderit suprem.
Ndërkohë, forcat që realisht kanë fituar terren gjatë konfliktit janë ushtria dhe Gardat Revolucionare. Ato kanë qenë shtylla kryesore e rezistencës dhe, si çdo strukturë ushtarake që del e fuqizuar nga një luftë, do të kërkojnë shpërblim politik. Kjo mund të nënkuptojë role më të mëdha në qeverisje, kontroll më të thellë mbi ekonominë dhe ndikim më të drejtpërdrejtë në politikën e jashtme.
Nëse negociatat me SHBA-në dhe fuqitë e tjera shkojnë mirë, Ghalibaf mund të dalë si figura më e fortë politike e vendit. Por nëse dështojnë, ai mund të bëhet edhe “fajtor i përsosur” për t’u sakrifikuar. Kjo e bën të ardhmen e tij — dhe të gjithë sistemit — të pasigurt.
A mund të reformohet realisht sistemi ekonomik dhe politik iranian?
Edhe nëse lufta përfundon dhe Irani del relativisht i paprekur, sfida më e madhe mbetet brenda vendit. Ekonomia iraniane është e dominuar nga dy struktura gjigante:
- Khatam al-Anbiya, konglomerati industrial i kontrolluar nga Gardat Revolucionare, që menaxhon porte, autostrada, miniera, energji dhe projekte publike.
- Bonyad-et, fondacione të kontrolluara nga kleri, të krijuara fillimisht për bamirësi, por që sot zotërojnë sektorë të tërë të industrisë, bujqësisë, shëndetësisë dhe turizmit.
Të dyja këto struktura operojnë jashtë kontrollit të qeverisë, pa transparencë dhe me përfitime të mëdha fiskale. Ato krijojnë një klasë të privilegjuar që ka interes të drejtpërdrejtë në ruajtjen e status quo-së. Kjo është arsyeja pse protestat e shpeshta në Iran rrallëherë shndërrohen në lëvizje të qëndrueshme revolucionare: sistemi ka mekanizma të fuqishëm për të blerë besnikëri.
Nëse Irani nuk reformon këtë “ekonomi të ayatollahëve”, ai do të mbetet një teokraci kleptokratike, e paaftë të modernizohet dhe të përmbushë nevojat e popullsisë së saj të re dhe të arsimuar. Por pyetja është: kush do të guxojë të prekë interesat e Gardave Revolucionare dhe të klerit? Dhe a do të lejojnë këto struktura një transformim që rrezikon privilegjet e tyre?
A do të heqë dorë Irani nga ambiciet e tij për dominim rajonal?
Gjatë konfliktit, Irani goditi disa vende të Gjirit: Arabinë Saudite, Omanin, Katarin, Bahreinin, Kuvajtin dhe Irakun. Kjo e ka izoluar edhe më shumë në një rajon ku marrëdhëniet janë tashmë të brishta. Nëse Irani dëshiron të dalë nga lufta si një aktor i respektuar, jo si një kërcënim, duhet të rimendojë strategjinë e tij rajonale.
Kjo përfshin:
- Rolin e Hezbollahut, aleatit më të fuqishëm të Teheranit. A do të pranojë Irani ta frenojë këtë organizatë për të shmangur një luftë të re me Izraelin?
- Marrëdhëniet me vendet e Gjirit, të cilat janë thelbësore për stabilitetin ekonomik dhe energjetik të rajonit.
- Rikthimin në diplomaci, një fushë ku Irani ka pasur suksese të kufizuara, por që mund të jetë çelësi për të dalë nga izolimi.
Nëse Irani vazhdon të ndjekë strategjinë e “aksit të rezistencës”, ai rrezikon të mbetet i rrethuar dhe i varur nga aleanca me Rusinë dhe Kinën. Nëse zgjedh një qasje më pragmatike, mund të hapë rrugën për një rol më konstruktiv në Lindjen e Mesme.
Dy javë për të menduar, një e ardhme për t’u ndërtuar
Tregua aktuale është një mundësi, por jo garanci. Ajo i jep Iranit, SHBA-së dhe Izraelit një hapësirë të vogël për të reflektuar mbi gabimet e bëra dhe për të shmangur një cikël të ri dhune. Por mbi të gjitha, i jep Iranit mundësinë të vendosë se çfarë vendi dëshiron të jetë.
Tre pyetjet që ngritëm — kush do të udhëheqë vendin, a mund të reformohet sistemi dhe si do të pozicionohet Irani në rajon — nuk janë thjesht analiza politike. Ato janë themeli mbi të cilin do të ndërtohet ose do të shembet e ardhmja e Iranit.
Dhe ndoshta, për herë të parë pas shumë vitesh, vendi ka një shans të vërtetë për të zgjedhur një rrugë të re.
