Ka momente në politikë që zbulojnë përmbajtjen e vërtetë të një qeverie. Jo ato të stilizuara për kamerat, me premtime dhe projekte madhështore. Por ato të voglat, ato kur duhet të zgjedhësh midis interesit publik dhe arkës së shtetit. Edhe vendimi i Parlamentit ishte pikërisht një nga këto momente.
Momenti i Vërtetë i Qeverisë
E teksa shqiptarët paguajnë 220 lekë për litrin e benzinës – çmimi më i lartë në rajon – opozita kërkoi të diskutonte me procedurë të përshpejtuar një paketë ligjore që premtoi ulje të menjëhershme në 175 lekë. Përgjigjja e mazhorancës së Edi Ramës ishte një refuzim i ftohtë: 77 vota kundër, shtyrje për më 30 prill, dhe një justifikim procedural që fsheh një të vërtetë të thjeshtë: kjo qeveri nuk ka vullnet politik për të ulur taksat.
Por aho që u pa në seancën plenare nuk ishte thjesht një çështje kalendari. Në fakt ne pamë dëshminë e qartë të një qeverie që ka zgjedhur të pasurohet nga kriza, duke futur në xhep të ardhura që i përkasin qytetarëve, ndërkohë që ata vuajnë.
Skandali i Rezervave: 27 vjet ligj, zero veprim
Fillimi i kësaj historie është më i rëndë se sa refuzimi i një ligji. Është dështimi sistematik i shtetit për të garantuar sigurinë më elementare të një vendi: rezervat strategjike të naftës.
Sipas deklaratave publike të vetë qeverisë – që opozita i nxori në dritë në Kuvend – Shqipëria ka rezerva që mbulojnë vetëm 30 ditë importe. Standardi i Bashkimit Europian, përcaktuar në direktivën 2009/119/EC, kërkon 90 ditë. Edhe NATO ka detyrime të ngjashme. Po ligji shqiptar? Ai ekziston që nga viti 1999. 27 vjet që kur një vend sovran miratoi një ligj për të mbrojtur veten nga krizat energjetike, dhe sot kemi vetëm një të tretën e nevojshmes.
Çfarë do të thotë kjo në praktikë? Nëse nesër një konflikt në Mesdhe, një bllokadë detare, apo një krizë globale ndërpret furnizimet, Shqipëria ka rezerva vetëm për një muaj. 1 muaj! Pas kësaj, gjithçka ndalet: traktorët në fusha, kamionët në rrugë, gjeneratorët në spitale, fabrikat në prodhim. Dhe qeveria që sot refuzon të ulë taksat, do të duhet të shpjegojë pse nuk kishte rezerva kur koha ishte me paqe.
Sipas deputetit Eno Bozdo: “Shqipëria sot ka zero rezerva sigurie. Është në shkelje të angazhimeve ndaj NATO-s, në shkelje të direktivës së Bashkimit Europian, në shkelje të ligjit që ka të miratuar vetë”. Kjo nuk është thjesht mangësi administrative. Është një shkelje kushtetuese e sigurisë kombëtare, e mbuluar me heshtje ndërkohë që qeveria fokusohet në projekte propagandistike.
Paketa që u hodh poshtë: Dy zgjidhje të testuara, një refuzim i pakusht
Propozimi i opozitës nuk erdhi nga zbrazëti. Përmbante dy mekanizma fiskalë të testuar në vende demokratike, me efekte të llogaritura dhe kosto të kontrolluar:
Taksa e Qarkullimit: Kthimi në realitet
Më 2013, para se Edi Rama të vinte në pushtet, taksa e qarkullimit për naftën ishte 4 herë më e ulët se sot. Rritja katërfishe e kësaj takse ka qenë një nga burimet kryesore për të mbushur arkën e shtetit, por ka goditur drejtpërdrejt çdo shqiptar që lëviz, që prodhon a që transporton.
Opozita kërkoi kthimin në nivelin e 2013-s. Jo një favor, por rikthim në normalitet. Kjo do të ulte çmimin me 15-20 lekë për litër menjëherë.
Modeli Italian: Kur shteti nuk e vjedh krizën
Më inovativ ishte propozimi për “akcizën e ndryshueshme”, si në Itali. Mekanizmi është i thjeshtë: kur çmimi i naftës rritet globalisht, TVSH-ja e mbledhur nga shteti rritet automatikisht (sepse është përqindje). Në Itali, kjo tepricë përdoret për të ulur akcizën, duke stabilizuar çmimin final për konsumatorin.
Në Shqipëri, qeveria Rama bën të kundërtën: mbledh TVSH-në e riftuar (20% mbi çmimin e lartë), mban akcizën të pandryshuar, dhe fut diferencën në buxhet. Siç denoncoi Bozdo: “Qeveria jonë po pasurohet nga çmimi. Po fut në xhep atë që nuk i takon”.
Kombinimi i këtyre dy masave do të sillte ulje nga 220 lekë në 175 lekë për litër. 45 lekë më pak. Për një familje që harxhon 100 litra në muaj, kjo do të thoshte 4,500 lekë kursim – shumë në një ekonomi ku shpenzimet për ushqim zënë 60% të buxhetit.
Por mazhoranca hodhi poshtë edhe diskutimin. Jo miratimin – thjesht diskutimin.
Hipokrizia procedurale: Kur Irani hyn në mesnatë, nafta pret një muaj
Argumenti i qeverisë ishte procedural: “Projektligji është parashikuar për në datën 30 prill… bëhet fjalë vetëm për një javë diferencë”. Një javë. Sikur kriza të ishte një takim që mund të shtyhej.
Por Eno Bozdo e zbuloi hipokrizinë: “Kur keni pasur vullnet politik, meqënëse ra fjala tek Irani dhe rezoluta e Iranit, e keni futur në orën 12:00 të natës të një dite më parë, pa pyetur aspak opozitën, duke i kërkuar dhe opozitës ta votojë qorrazi atë gjë”.
E kuptoni dallimin? Rezolutat për Iranin – që nuk prekin asnjë lek të buxhetit, që nuk ul asnjë takse, që nuk ndihmojnë asnjë familje shqiptare – hyjnë në mesnatë, me procedurë të shpejtë, pa pyetur. Nafta që shqiptarët paguajnë çdo ditë, që fermerët kanë nevojë për të punuar tokën, që nënat paguajnë për të çuar fëmijët në shkollë – kjo pret një muaj. Sepse këtu ka kosto. Këtu duhet të ulen të ardhurat. Këtu shteti duhet të japë, jo të marrë.
Kjo është qeverisja Rama në një moment: e shpejtë kur duhet të marrë, e ngadaltë kur duhet të japë. E fleksible për politikën e jashtme, e hekurt për ekonominë e familjes.
Dëmi real: kush vuan sot dhe kush do vuajë nesër
Refuzimi i 30 marsit nuk është thjesht një humbje politike për opozitën. Është një goditje për ekonominë reale, me efekte që do të ndjehen për muaj:
Fermerët në krizë: Me 220 lekë litri, kostoja e punimit të një hektari është rritur me 40% në dy vjet. Shumë kanë hequr dorë nga kulturat intensive. Toka po braktiset. Brezi i ri po emigron. Dhe qeveria që sot refuzoi të uli kostot, nesër do të ankohet se “bujqësia nuk ecën”.
Transporti i bllokuar: Autobusët ndërqytetas kanë rritur çmimet me 25%. Një familje me dy fëmijë që shkojnë në shkollë në qytetin fqinj, tani paguan 8,000 lekë në muaj vetëm për transport – 20% e një page minimale. Kjo është arsyeja pse fëmijët në zonat rurale braktisin shkollën.
Inflacioni i fshehur: Çdo produkt në supermarket ka përfshirë koston e naftës. Qeveria ankohet për “spekulacionin” e tregtarëve, por hesht për taksat e saj që i bëjnë çmimet të paevitueshme.
Ndërmarrjet në mbyllje: Fabrikat që përdorin gjeneratorë – dhe në Shqipëri ato janë shumë për shkak të energjisë së pamjaftueshme – kanë kosto shtesë që i bën të pakonkurrueshme me importet. Kjo është arsyeja pse “Made in Albania” mbetet slogan, jo realitet.
Konteksti rajonal: Shqipëria, e fundit në listë
Nëse do të aplikohej modeli italian, Shqipëria do të bashkohej me vendet që mbrojnë qytetarët e tyre nga luhatjet e tregut. Por zgjedhja e qeverisë Rama është të rrijë në fund të listës.
Bullgaria ka mekanizma amortizues. Rumania ul taksat në kohë krize. Greqia subvencionon transportin publik. Edhe Kosova, me burime më të kufizuara, ka arritur të mbajë çmimet më të ulëta se Shqipëria.
Diferenca 45 lekëshe nuk është teknike. Është politike. Është zgjedhja midis qytetarit dhe burokracisë. Midis fermerit dhe zyrës. Midis xhepit të shqiptarit dhe arkës së shtetit që qeveria e shikon si pronë private.
Pyetje që qeveria nuk do t’i përgjigjet
Përtej retorikës së sotme, disa pyetje mbeten pa përgjigje – sepse përgjigjet do të tregonin dështim:
- Pse pas 27 vjetësh nga ligji i parë, kemi vetëm 30 ditë rezerva? Ku kanë shkuar paratë që duhej të investoheshin në siguri energjetike?
- Sa është kostoja reale e uljes së taksave? Nëse është 200 milionë euro, a është e papërballueshme për një buxhet prej 7 miliardësh që rritet çdo vit?
- Cili është plani B nëse një krizë godet nesër? A ka qeveria një strategji për 60 ditët e mbetura pas rezervave, apo do të kërkojë ndihmë ndërkombëtare duke na kthyer në vitet ’90?
- Pse modeli italian vlen për rezolutat e OKB-së por jo për ekonominë tonë? A ka ndonjë shpjegim tjetër përveç faktit që aty nuk preket arka?
Emergjenca që u bë procedurë
Debati i 30 marsit zbuloi një qeveri që ka harruar përse është aty. Nuk është për të mbushur arka, por për të shërbyer qytetarët. Nuk është për të ndërtuar rezerva propagandistike, por rezerva strategjike. Nuk është për të pasuruar shtetin në krizë, por për të lehtësuar barrën e qytetarëve në vështirësi.
Refuzimi i procedurës së shpejtë për naftën, ndërkohë që procedura e shpejtë përdoret për çështje të parëndësishme, është dëshmi e një qeverie që ka humbur ndjenjën e emergjencës. Për të, një muaj shtesë me çmime të larta është “vetëm një javë diferencë”. Për fermerin që sot nuk e lëviz dot traktorin, është një muaj humbje që mund ta çojë në falimentim. Për nënën që sot vendos midis benzinës dhe ilaçeve, është një muaj dhimbje reale.
Kjo qeveri ka zgjedhur. Ka zgjedhur arken para qytetarit. Ka zgjedhur procedurën para emergjencës. Ka zgjedhur të pasurohet nga kriza në vend që të luftojë krizën.
Dhe çmimi i kësaj zgjedhje – 45 lekë për litër, çdo ditë, për çdo shqiptar – është një taksë që nuk shfaqet në faturë, por peshon rëndë në ndërgjegjen e një vendi që meriton më shumë.
