Energjia bërthamore ka qenë për dekada një nga temat më polemike të njerëzimit modern. Ajo është parë njëkohësisht si shpëtim dhe si kërcënim, si simbol i progresit shkencor dhe si kujtesë e rrezikut ekstrem. Nga katastrofa e Çernobilit në vitin 1986, që la gjurmë të thella në ndërgjegjen kolektive globale, e deri te debatet e sotme mbi ndryshimet klimatike dhe sigurinë energjetike, energjia bërthamore ka ecur gjithmonë mbi një vijë të hollë mes frikës dhe shpresës.
Sot, përballë një bote që ka nevojë për gjithnjë e më shumë energji, por njëkohësisht duhet të reduktojë ndjeshëm emetimet e karbonit, energjia bërthamore po rikthehet në qendër të vëmendjes si një alternativë e mundshme për të ardhmen.
Aksidenti i Çernobilit shënoi një pikë kthese dramatike. Ai ekspozoi rreziqet reale të teknologjisë bërthamore dhe mungesën e standardeve të sigurisë në disa vende. Më vonë, aksidenti i Fukushimës në Japoni në vitin 2011 e riktheu frikën globale, duke treguar se edhe vendet teknologjikisht të avancuara nuk janë plotësisht të paprekshme.
Megjithatë, nga këto tragjedi lindi edhe një mësim i rëndësishëm: siguria bërthamore nuk është statike, por evoluon. Rregulloret ndërkombëtare u forcuan, teknologjitë u përmirësuan dhe transparenca u bë një kërkesë thelbësore.
Panorama globale: sa reaktorë bërthamorë ka sot bota?
Aktualisht, në mbarë botën operojnë rreth 440–450 reaktorë bërthamorë, të shpërndarë në mbi 30 shtete. Fuqitë kryesore bërthamore për energji civile përfshijnë Shtetet e Bashkuara, Francën, Kinën, Rusinë dhe Japoninë. Përveç tyre, disa vende të reja po investojnë në këtë sektor, duke e parë energjinë bërthamore si një garanci për pavarësi energjetike.
Një numër i konsiderueshëm reaktorësh të rinj janë në ndërtim, veçanërisht në Azi, çka tregon se, pavarësisht debatit, energjia bërthamore mbetet pjesë e strategjive afatgjata globale.
Rritja e kërkesës për energji dhe sfida e klimës
Popullsia globale, urbanizimi dhe digjitalizimi po rrisin në mënyrë eksponenciale kërkesën për energji. Në të njëjtën kohë, ndryshimet klimatike po ushtrojnë presion të madh mbi qeveritë për të reduktuar varësinë nga lëndët djegëse fosile.
Energjia bërthamore ka avantazhin se prodhon sasi shumë të mëdha energjie me emetime minimale të dioksidit të karbonit. Në këtë aspekt, ajo shpesh krahasohet me burimet e rinovueshme si era dhe dielli, por me një stabilitet shumë më të lartë të furnizimit.
Jeta e centraleve dhe problemi i mbetjeve radioaktive
Një central bërthamor ka zakonisht një jetë operimi prej 40–60 vjetësh, e cila mund të zgjatet me investime shtesë në siguri. Megjithatë, problemi më i madh mbetet menaxhimi i mbetjeve radioaktive.
Këto mbetje mbeten të rrezikshme për mijëra vjet dhe kërkojnë magazinim afatgjatë në struktura të sigurta gjeologjike. Edhe pse teknologjia e ruajtjes ka avancuar, ky aspekt vazhdon të jetë një nga argumentet kryesore kundër energjisë bërthamore.
Gjeneratat e reaktorëve bërthamorë: më pak mbetje, më shumë siguri
Reaktorët modernë të gjeneratës së tretë dhe të katërt janë projektuar për të qenë dukshëm më të sigurt. Ata përdorin sisteme pasive ftohjeje, që funksionojnë edhe pa energji elektrike, duke ulur ndjeshëm rrezikun e aksidenteve.
Për më tepër, disa dizajne të reja synojnë të riciklojnë karburantin bërthamor, duke reduktuar sasinë dhe rrezikshmërinë e mbetjeve radioaktive. Këto risi teknologjike po ndryshojnë perceptimin tradicional mbi energjinë bërthamore.
Disa projekte madhore
Në mbarë botën po zhvillohen projekte ambicioze, si reaktorët modularë të vegjël (SMR), të cilët janë më fleksibël, më të lirë dhe më të sigurt. Kina dhe Rusia po ndërtojnë centrale të reja në shkallë të gjerë, ndërsa Evropa po debaton mes mbylljes së centraleve të vjetra dhe ndërtimit të atyre të rinj.
Këto projekte tregojnë se energjia bërthamore nuk është thjesht një teknologji e së shkuarës, por një fushë aktive inovacioni.
Si funksionon një central bërthamor?
➊ Circuit parësor, i mbyllur dhe radioaktiv, ndodhet në reaktor dhe përbëhet nga një mbajtës me presion që përmban bërthamën, ku mbahet karburanti, dhe shufrat e uraniumit në të cilat zhvillohet reaksioni i fizionit bërthamor. Bombardojnë me neutrone (grimcat e bërthamës atomike pa ngarkesë) bërthamat e atomeve të uraniumit, këto shpërthejnë (fizioni) duke lëshuar energji në formën e një sasie të madhe nxehtësie dhe neutroneve të tjera. Në bërthamë përfshihen edhe shufrat e kontrollit (zakonisht në grafit ose në bor) që thithin neutronet dhe bëjnë të mundur që reagimet bërthamore të rregullohen në reaktor: kur shufrat janë plotësisht brenda në bërthamë, sistemi është i fikur; kur ato ekstraktohen ngadalë, fillojnë të ndodhin reagimet dhe fuqia rritet. Nxehtësia intensive e prodhuar nga reaksionet bërthamore hiqet nga uji që e largon atë nga bërthama e nxehtë e shtyrë nga një pompë recirkulimi.
➋ Qarku sekondar, i hapur dhe jo radioaktiv, formohet nga pjesa e sipërme e një gjeneratori me avull, në të cilin qarkullon uji. Uji i qarkut kryesor transferon nxehtësinë në atë të qarkut sekondar pa ndonjë kontakt të drejtpërdrejtë (pa ndotje radioaktive).
➌ Transferimi i nxehtësisë nga qarku primar në sekondar gjeneron një avull që kalon në turbinë e cila, e shoqëruar me një gjenerator elektrik, prodhon energjinë elektrike që depërton në rrjet.
➍ Nga turbina avulli kalon në një kondensator që e shndërron atë në ujë, duke e rivendosur në cikël (së bashku me atë që vjen nga jashtë, për shembull një liqen ose lum) me anë të një pompe. “Shkarkimi” i impiantit është një kullë ftohëse nga e cila del avulli i ujit jo radioaktiv.
Një e ardhme bërthamore më e sigurt dhe më e qëndrueshme
Energjia bërthamore mbetet një nga paradokset më të mëdha të kohës sonë: e frikshme në potencial, por shpresëdhënëse në mundësi. Ajo nuk është një zgjidhje e vetme për problemet energjetike dhe klimatike, por mund të jetë një pjesë e rëndësishme e mozaikut të së ardhmes.
Me teknologji më të sigurta, rregullore më të forta dhe një debat të hapur shoqëror, energjia bërthamore mund të kontribuojë në një të ardhme më të qëndrueshme, ku frika e së kaluarës shndërrohet në mësim për progresin e së nesërmes.
