Në shekullin XXI luftërat nuk zhvillohen më vetëm me tanke, raketa dhe ushtri, por edhe me koncesione, audite financiare dhe vendime gjykatash. Portet, dikur thjesht nyje tregtare, sot janë shndërruar në pika nevralgjike të pushtetit botëror, ku përplasen interesat e superfuqive. Pikërisht këtu, në ngushticën strategjike që lidh Oqeanin Atlantik me Paqësorin, Kanali i Panamasë është shndërruar sërish në epiqendrën e një lufte të heshtur, por tepër të ashpër.
Shkëndija e fundit erdhi nga dy zhvillime që tronditën botën e logjistikës globale. Nga njëra anë, lajmet për copëtimin dhe shitjen e rrjetit botëror të porteve të kontrolluara nga gjiganti me bazë në Hong Kong, CK Hutchison, në një marrëveshje marramendëse që përfshin emra si MSC, BlackRock dhe Cosco. Nga ana tjetër, vendimi tronditës i Gjykatës së Lartë të Panamasë, e cila anuloi koncesionet për dy portet kryesore të kanalit, Balboa dhe Cristobal, duke i hequr ato nga duart e kompanisë kineze.
Pas këtyre vendimeve fshihet një realitet shumë më i madh se sa një konflikt korporatash: përplasja strategjike mes Shteteve të Bashkuara dhe Kinës për kontrollin e rrugëve tregtare, influencën politike dhe sigurinë kombëtare në hemisferën perëndimore.
Panama përballë gjigantit të Hong Kongut
Portet e Balboas dhe Cristobalit, të administruara nga Panama Ports Company, degë e CK Hutchison, kanë qenë për dekada një nga shtyllat e operimit të Kanalit të Panamasë. Por gjithçka ndryshoi kur një audit zyrtar zbuloi parregullsi serioze: shkelje kontratash, keqmenaxhim dhe shuma të konsiderueshme që nuk ishin derdhur në arkën e shtetit panamez.
Gjykata e Lartë e shpalli antikushtetuese koncesionin 25-vjeçar të garantuar në vitin 2021, duke i hapur rrugë konfiskimit të porteve dhe duke e detyruar grupin e Li Ka-Shing të kërkojë një dalje të shpejtë nga situata. Ky vendim nuk ishte thjesht juridik; ai u lexua menjëherë si një sinjal politik.
Panama ndodhet nën presion të fortë nga Uashingtoni, veçanërisht që nga fillimi i mandatit të dytë të administratës Donald Trump. Rikthimi i një politike të ashpër amerikane në “oborrin e shtëpisë”, e frymëzuar nga doktrina Monroe dhe e përforcuar nga ajo që quhet tashmë “korollari Trump”, e sheh praninë kineze në infrastrukturën strategjike si një kërcënim të drejtpërdrejtë për interesat jetike të SHBA-së.
Në këtë kontekst, dy koncesione kineze në zemër të Kanalit të Panamasë u konsideruan të papranueshme. Ironikisht, vetëm pak ditë para vendimit, CK Hutchison kishte deklaruar gatishmërinë për t’i përfshirë këto porte në paketën e shitjes globale, duke ua kaluar konsorciumeve të drejtuara nga BlackRock dhe MSC, ndërsa Cosco do të ruante rolin dominues në Afrikë. Vendimi i Panamasë, megjithatë, e përmbysi të gjithë hartën e kësaj marrëveshjeje.
Miliarda dollarë, fonde gjigante dhe shahu global
Operacioni i planifikuar nga MSC, kompania zvicerane e themeluar nga magnati napolitan Gianluigi Aponte, dhe nga BlackRock, përmes fondit Global Infrastructure Partner, kishte një vlerë rreth 23 miliardë dollarë. Ishte një marrëveshje që bashkonte financën me gjeopolitikën, ku çdo port nuk vlente vetëm për kapacitetin tregtar, por për flamurin që do të valëvitej mbi të.
Pas ndërhyrjes së gjykatës, presidenti panamez José Raúl Mulino emëroi kompaninë daneze Maersk si garante të përkohshme të operimit të porteve. Një zgjedhje që në pamje të parë duket teknike, por që mbart simbolikë të fortë: Maersk vjen nga një vend, Danimarka, që vetë është nën presionin amerikan për çështjen e Groenlandës. Sot, kjo kompani shndërrohet në “mur mbrojtës” për të kufizuar ndikimin kinez në një nga rrugët ujore më strategjike të planetit.
Ky trekëndësh – Panama, SHBA, kompani europiane – është pjesë e një strategjie më të gjerë amerikane për sigurinë ekonomike dhe kombëtare, e cila synon të mbajë çdo influencë “të huaj” larg hemisferës perëndimore. Portet nuk janë më thjesht pika shkarkimi mallrash, por instrumente kontrolli dhe leverage politik.
Kina, Panamaja dhe e ardhmja e pasigurt e Kanalit
A do të dalë Kina përfundimisht jashtë Kanalit të Panamasë? Përgjigjja mbetet e hapur. Siç kujton edhe Financial Times, Pekini ka investuar shuma të mëdha në Panama që nga viti 2017, kur vendi mesoamerikan ndërpreu marrëdhëniet diplomatike me Tajvanin dhe njohu Republikën Popullore të Kinës.
Skenari aktual flet për një krizë të mundshme diplomatike. Një nga opsionet që po shqyrtohet është ndarja e koncesioneve: secili terminal t’i jepet një operatori të ndryshëm, për të shmangur përqendrimin e pushtetit në një dorë të vetme. Nuk përjashtohet as mundësia që, pas largimit të CK Hutchison, një konsorcium ku përfshihet Cosco të rikthehet në lojë, këtë herë nën kushte të reja dhe më të balancuara.
Ndërkohë, pyetjet mbeten të shumta: a do të vazhdojë aleanca MSC-BlackRock me të njëjtin vrull pas goditjes në Panama? A do të rishikojë CK Hutchison strategjinë e saj globale të shitjes së porteve? Dhe mbi të gjitha, si do të manovrojë Panama mes dy gjigantëve, SHBA-së dhe Kinës, pa u shndërruar në fushëbetejë të hapur?
Një gjë është e sigurt: nëpër dete kalojnë jo vetëm mallra, por edhe pushtet, ndikim dhe fatet e ekonomisë botërore. Loja e shahut sapo ka hyrë në fazën më të ndërlikuar, dhe lëvizjet e ardhshme mund të ndryshojnë ekuilibrat globalë për dekada.
