Në historinë e letërsisë evropiane, ka figura që nuk thjesht shkruajnë poezi, por jetojnë çdo varg si një dëshmi të ekzistencës së tyre. Një nga këta zëra është Giuseppe Ungaretti, një poet që e shndërroi jetën e tij në një rrëfim të vazhdueshëm poetik, duke e bërë fjalën një mjet për të kuptuar botën dhe veten.
«Nuk e di çfarë poeti kam qenë gjatë gjithë këtyre viteve. Por e di se kam qenë një njeri: sepse kam dashur shumë, kam vuajtur shumë, kam gabuar gjithashtu duke u përpjekur pastaj të ndreq gabimin tim, siç mundesha, dhe nuk kam urryer kurrë. Pikërisht atë që një njeri duhet të bëjë: të dojë shumë, edhe të gabojë, të vuajë shumë, dhe të mos urrejë kurrë».
Këto janë fjalët e shqiptuara publikisht nga Giuseppe Ungaretti (lindur në Aleksandria, Egjipt, më 8 shkurt 1888) për tetëdhjetëvjetorin e tij. Do të kalojë shumë kohë dhe shumë gjëra do të kenë ndryshuar nga rinia e tij e parë në Aleksandrinë e Egjiptit, larg edhe atij viti 1912, kur, në moshën njëzet e katër vjeç, do të largohet nga qyteti i lindjes për t’u drejtuar në Paris duke përshkuar për herë të parë tokën e prindërve të tij, Italinë. Dhe Parisi i atyre viteve do të jetë jashtëzakonisht i gjallë dhe pjellor: aty ai gjen përfaqësuesit më të mëdhenj të avangardave letrare dhe artistike, dhe Ungaretti nuk do të jetë më pak (dy vjet më pas boton poezitë e tij të para në “Lacerba”). Pastaj shpërthen lufta dhe vitet errësohen në baltën e llogoreve. Por pikërisht këtu ai shkruan përmbledhjen e titulluar L’Allegria. Për herë të parë Ungaretti tregon se poezia nuk është një ushtrim i thjeshtë retorik: poeti i qëndron fort karakterit të saj shpëtimtar, karakter që miku i tij i dashur Moammed Sceab nuk do të arrijë ta bëjë të vetin…
Ungaretti merr pjesë në jetën e të tjerëve dhe në vdekjen e të tjerëve. Jeta e tij e gjatë është e shënuar nga humbje të forta, nga «goditje» do të thoshte Virginia Woolf, ato goditje që një poet si Ungaretti i sublimon në art, në një poezi të dhimbjes që zbulon në vetvete atë që poeti gjen aty si shpëtimtare. Dhe kjo është e qartë po te L’Allegria, por edhe më shumë te Il Dolore-Dhimbja.
1
“Askush, nënë, nuk ka vuajtur kurrë kaq shumë…”
Dhe fytyra zhdukur tashmë
Por sytë ende të gjallë
Nga jastëku ktheheshin drejt dritares,
Dhe harabela mbushnin dhomën
Drejt thërrimeve nga babai të shpërndara
Për të shpërqendruar fëminë e tij…
2
Tani mund të puth vetëm në ëndërr
Plot besim duart…
Dhe flas, punoj,
Jam veç pak i ndryshuar, kohë, tym…
Si mund’ që unë të përballoj kaq të gjatë natën?…
(Giorno per giorno-Ditë për ditë, 1940-1946)
Në një epokë të ndryshueshme, ku jeta është e brishtë dhe e pasigurt si «në vjeshtë / mbi pemë / gjethet», Ungaretti (8 shkurt 1888 – Milano, 1 qershor 1970) këmbëngul mbi konstante të qëndrueshme dhe të përhershme të ndjenjave: dhimbjen dhe dashurinë, guximin solidar. Dhe i përshkon ato për më shumë se gjysmë shekulli. Një jetë e vështirë, e fortësuar nga dhimbja, por edhe e hapur ndaj momenteve të shkurtra, por shumë intensive gëzimi, mjaftueshëm të forta për të hedhur dritë mbi rrugën drejt Tokës së Premtuar. Dhe nëse mendojmë se Ungaretti ka qenë gjithmonë një endacak: «Në asnjë / pjesë / të tokës / nuk mund / të vendosem…»; ajo Tokë e Premtuar, për të, është ndoshta poezia.
Poezia e Ungaretti-t lind larg klimës letrare italiane, larg përballjes me D’Annunzio, Pascoli dhe Carducci, jashtë polemikave të kohës, nga nevoja për të marrë një qëndrim brenda ose kundër ose duke përzier këto trashëgimi, si ata – mendoj për Campana, Saba, Montale – që jetuan në Itali në atë periudhë dhe u detyruan ta bënin. Ungaretti do t’i njohë më vonë dhe kjo do t’i lejojë të hyjë në mënyrë të tërthortë në poezinë në gjuhën italiane. Burimet letrare që ai zbulon gjatë studimeve të rinisë në École Suisse Jacot të Aleksandrisë së Egjiptit, dhe që do të jenë vendimtare për të, janë Charles Baudelaire, Friedrich Nietzsche, Stéphane Mallarmé dhe Giacomo Leopardi. Ai do të jetë veçanërisht pranë këtyre dy të fundit dhe nga Mallarmé e magjepsi «poezia e tij kaq e mbushur me sekretin njerëzor të qenies, sa që kushdo mund të tërhiqet muzikalisht prej saj edhe kur ende nuk di ta deshifrojë mirë kuptimin letrar».
Në një kontekst ku asnjë revistë nuk ishte e prirur të priste poezi nga frika e çnderimit (donin prozë), për Ungaretti-n kujtesa u shfaq si një spirancë shpëtimi: «unë rilexoja me përulësi poetët, poetët që këndojnë» (thotë në vitin 1930 në “Gazzetta del Popolo” të Torinos). Te Jacopone apo te Dante, te Petrarka, Tasso apo Leopardi nuk kërkon vargun, por këngën e tyre; jo hendekasilabin, nëntërrokëshin apo shtatërrokëshin, por «këngën italiane», këngën e gjuhës italiane që mbetet konstante nëpër shekuj dhe zëra kaq të ndryshëm.
Poezia e Ungaretti-t nuk synon kurrë elegancën e ushqyer me sugjerime të rafinuara muzikore apo metrike, as sofistikimin e zakonshëm te të tjerët, por thelbësoren e fjalës, një fjalë shpesh e zakonshme, popullore, e lashtë. Nga degët e ofruara nga Leopardi dhe Mallarmé, dhe në mes të krizës së plotë të gjuhës në Evropë, Ungaretti propozoi «një gjuhë italiane të shekullit të njëzetë, që nuk i ngjan asnjë tjetre», thotë Leone Piccioni, një gjuhë aq popullore sa t’i rezistojë kohës, sepse është e thjeshtë, sepse është spontane. Pikërisht në kohë krize, kur humbasin substancat e para, ai që, për aftësi vëmendjeje, nuk tërhiqet nga zbukurimet, mbetet fort i lidhur me atë që është thelbësore. Kjo është e dukshme në L’Allegria, poezitë e së cilës do të shkruhen në periudhën kur vdekja është më afër dhe jeta është më afër, të shkruara në copëza kohe midis një beteje dhe tjetrës, duke gjetur herë momente tmerri (Veglia), herë gëzim mistik (Mattina–Mëngjes).
Aty vjen poeti
Dhe pastaj kthehet në dritë me vargjet e tij
Dhe i shpërndan
Nga kjo poezi
Më mbetet
Ajo hiçgjë
Sekreti të pashtershëm
(Il porto sepolto- Porti i groposur, qershor 1916)
Fjalë dhe përbërje të thjeshta, shumë, dhe për këtë arsye të vështira, ndonjëherë të errëta siç shpesh i është vënë në dukje në kohën e Porto Sepolto. Por poezia nuk mund, si çdo art, të shkëputet nga kjo vështirësi që ka farën e saj në sekretin e jetës dhe të ekzistencës, në përpjekjen pak a shumë të ngathët jo aq për ta zbuluar atë, sa më tepër për ta kapur dhe për të treguar praninë e tij në një grusht të shtrënguar. Por ai sekret, edhe duke kaluar nëpër gishtat e tij, do të mbetet gjithsesi i fshehur për vetë poetin, dhe vetëm kështu mund të vendoset si burimi i parë i frymëzimit poetik.
Në vitin 1922 Ungaretti thotë: «Misteri është, është brenda nesh. Mjafton të mos e harrojmë… dhe bashkë me misterin, paralelisht, masa», jo e misterit, por e jona. Misteri është terreni mbështetës, «dhe mister është fryma që qarkullon në ne dhe na jep jetë». Misteri është konstant brenda nesh; bëhet fjalë për të gjetur masën që favorizon daljen e tij, pa iu drejtuar fantastikes dhe pa u përpjekur ta shpjegojmë; bëhet fjalë «të hapim sytë e trembur përballë krizës së një gjuhe, përballë plakjes së një gjuhe, domethënë përballë rrezikut të shuarjes së një qytetërimi»; bëhet fjalë për të kërkuar një arsye shprese të mbledhur në zemrën e historisë, për ta kërkuar në «vlerën e fjalës». Kjo vlerë ushqehet nga misteri dhe ngrihet në atë që, te poeti i shekullit XX, është shqetësimi i parë: rikthimi i ritmit, pra forma. Dhe këtu nuk mohohet kujtesa, por dëgjohet vargu më i lashtë, sepse aty shprehet «fataliteti vetë i një gjuhe».
Ungaretti e ka çliruar vargun nga lëkura e tij e vjetër për ta bërë fjalën të shkëlqejë me një intensitet të ri; në hapin, në ritmin, në frymëmarrjen e natyrës. Ritme që janë «fantazmat e një trupi që shoqëron duke vallëzuar britmën e një shpirti». Bashkimi me fjalën, me të gjithë qenien fizike dhe morale drejt «një sekreti që na jep lëvizje», ja harmonia poetike.
Këtu
Jetojnë përgjithmonë
Sytë që u mbyllën ndaj dritës
Sepse të gjithë
I kishin hapur
Përgjithmonë
Ndaj dritës»
(Per i morti della resistenza- Për të rënët e rezistencës, 1968)
Për Ungaretti-n, me gjithë vuajtjen e madhe që përhapet në shekullin XX, poezia nuk mund veçse të marrë përsipër misionin e saj të përjetshëm religjioz. Ajo zhytet, herë pas here, në një bashkësi solidariteti me njerëzit dhe natyrën; poeti lidh, përmes forcës jo të vogël të fjalës, fragmente jete. Ai është lëmuar nga koha siç ndodhi në Isonzo ku pushoi në luftë dhe duke u larë në të u njoh si «një fibër e bindur / e universit», dhe prej aty u përhap te lumenjtë, te kohët dhe te vendet e jetës së tij: te Serchio nga i cili nëna dhe babai dhe paraardhësit e tij për mijëra vjet kanë marrë ujë, te Nili që e pa «të lindë dhe të rritet», deri te Sena, pranë së cilës u njoh dhe iu dha botës në poezi. Me nostalgji një poet i moshuar pastaj kujton. Ungaretti ka ruajtur kujtesën e momenteve njerëzore dhe të kujtimeve njerëzore. Dhe nuk e ka bërë sipas kronikave, por sipas gdhendjeve të shpirtit.
Poezia e Ungaretti-t nuk është kurrë jashtë realitetit historik në të cilin ai vetë është i përfshirë. Edhe konstantet e ndjenjave, të këngës dhe të misterit, janë të një konkretësie të fortë. Pjesëmarrja e tij jo vetëm në poezi, por në ekzistencën njerëzore, është historike, pasi ai ka treguar dhe ndarë kushtet dhe fatet e një epoke. «Poezia ime është një ditar» thotë, ditar – aq intim sa bëhet universal – i pranisë së tij mes njerëzve të tjerë përgjatë atij rrjedhimi të quajtur jetë.
