Në ekonomi, ka një parim të thjeshtë: nëse shpenzon shumë dhe merr pak, problemi nuk është tek paratë — është tek mënyra se i shpenzon ato. Shqipëria, në sektorin e infrastrukturës rrugore, është shembulli i përsosur i këtij parimi të thyer.
Nga viti 2014 deri në 2025, shteti shqiptar ka derdhur në rrugë, ura dhe autostrada rreth 981 miliardë lekë — afërsisht 10 miliardë euro. Për ta vënë këtë shifër në perspektivë: me të njëjtin nivel investimesh, sipas standardeve të Bashkimit Evropian, do të ishte e mundur të përfundohej i gjithë rrjeti kombëtar rrugor dhe të ndërtoheshin paralelisht disa qendra moderne spitalore.
Shteti pranon dështimin
Por realiteti në terren? Rrugë të papërfunduara, trafik që paralizon qytetet, korridore pa standarde uniforme, dhe një infrastrukturë që më shumë pengon sesa ndihmon zhvillimin ekonomik.
Dhe këtu qëndron e pabesueshmja: këtë herë, kritika nuk vjen nga opozita, nga media, apo nga analistët e pavarur. Vjen nga vetë qeveria. Në Strategjinë e Transportit dhe Planin e Veprimit 2030, Ministria e Infrastrukturës dhe Energjisë pranon haptazi se “vendi vazhdon të përballet me mangësi infrastrukturore, trafik të rënduar, mungesë uniformiteti në standardet e korridoreve dhe sfida të vazhdueshme në siguri.”
Kur shteti vetë deklaron dështimin, pyetja nuk është më “a ka probleme?” — pyetja është “pse vazhdojmë të bëjmë të njëjtën gjë?”
10 miliardë euro: ku shkuan paratë?
981 miliardë lekë. Një shifër që të bën të mendosh për autostrada moderne, ura monumentale, tunelë që lidhin veriun me jugun, bypass-e që zgjidhin trafikun e Tiranës. Por nëse ecën në terren, pamja është krejt ndryshe: rrugë që ndërtohen me vite, pastaj duhen rindërtuar; ura që kushtojnë më shumë se në vendet e BE-së; autostrada që ndërpriten në mes të asgjëkundit.
Problemi nuk është sasia e parave — është fragmentarizimi i projekteve, kostot e larta për kilometër, dhe mungesa e një vizioni të integruar. Në vend të një rrjeti që funksionon si sistem, kemi copëza rrugësh që nuk lidhen me njëra-tjetrën, investime që përsëriten në të njëjtat zona, dhe prioritete që ndryshojnë me çdo qeveri të re.
Dokumenti strategjik i 2030-s pranon se përshpejtimi i modernizimit të Korridorit VIII, Korridorit Adriatik-Jonian dhe nyjeve multimodale është “thelbësor”. Por fakti që këto prioritete mbeten objektiva për të ardhmen, pas një dekade investimesh rekord, është dëshmia më e fortë e një menaxhimi të dështuar.
Paradoksi i infrastrukturës: shpenzo si në Evropë, funksionon si në Afrikë
Shqipëria ndodhet në një situatë që ekonomistët e quajnë “paradoks zhvillimi”: ke shpenzuar nivelin e një vendi të zhvilluar, por ke marrë rezultatin e një vendi në zhvillim. Autostrada që kushton 10 milionë euro për kilometër në Shqipëri, në Gjermani do të kushtonte 3-4 milionë. Diferenca? Jo tek terreni — tek procedurat, tek konkurrenca (ose mungesa e saj), tek transparenca (ose errësira e saj).
Strategjia e 2030-s pranon se këto mangësi “kufizojnë ndërlidhjen dhe performancën ekonomike.” Por çfarë nuk thotë është pse këto mangësi vazhdojnë pas 10 miliardë eurosh. Pse Korridori VIII, i cili duhej të ishte gati, ende pret fundosje? Pse Korridori Adriatik-Jonian, që duhej të lidhte dy detet, ende ka segmente që ngjasojnë me rrugë fshati?
Përgjigjja është në mënyrën se si merren vendimet: projekte të zgjedhura për arsye politike, jo ekonomike; kosto të fryra për shkak të mungesës së konkurrencës; dhe një sistem ku “investimi” është më i rëndësishëm se “rezultati”.
Pranohet zyrtarisht, qeveria nuk mund të fshihet më
Çfarë e bën këtë rast unik është pranimi zyrtar. Nuk është një gazetar që kritikon, nuk është një opozitar që akuzon — është vetë dokumenti i qeverisë që thotë: “kemi probleme.” Ky pranim, ndonëse i mirëseardhur për transparencën, ngre një pyetje më të thellë: nëse e dini që keni probleme, pse nuk i zgjidhni?
Strategjia e 2030-s liston prioritete: modernizim i korridoreve, eliminim i ngushticave, forcim i lidhjeve mes porteve, aeroporteve dhe hekurudhave. Por këto ishin prioritete edhe në 2014, edhe në 2018, edhe në 2022. Dëshira për të “përshpejtuar” diçka që nuk ka lëvizur në një dekadë, tingëllon më shumë si retorikë se si plan.
Dhe këtu qëndron rreziku: kur pranimi i dështimit bëhet zëvendësim për veprimin, kur “strategjia” bëhet justifikim për vazhdimësinë e të njëjtës politikë, atëherë nuk kemi më përmirësim — kemi institucionalizim të dështimit.
Krahasimi me BE: ç’do të thotë të jesh “evropian” në standarde
Ministria përmend standardet e BE-së si pikë referimi. Por krahasimi është edhe më i dhimbshëm: në BE, 10 miliardë euro do të ishin investim transformues. Në Shqipëri, janë investim që lë vendin po aty ku e gjeti — me rrugë që nuk lidhin, trafik që nuk zgjidhet, dhe siguri që nuk ekziston.
Diferenca nuk është tek paratë. Është tek sistemi: në BE, projektet planifikohen me vite, analizohen kostoja-përfitimi, monitorohen nga agjenci të pavarura, dhe përgjegjësia është e qartë. Në Shqipëri, projektet ndryshojnë me çdo zgjedhje, kostot fryhen pa pyetje, dhe përgjegjësia shpërndahet derisa zhduket.
Strategjia e 2030-s thotë se duhet të përmbushen kërkesat e rrjetit TEN-T — rrjeti transevropian i transportit. Por TEN-T kërkon jo vetëm rrugë, kërkon standarde, ndërlidhje, siguri. Dhe këto nuk blihen me para — ato ndërtohen me governance.
10 miliardë euro. 981 miliardë lekë. Një dekadë investimesh. Dhe në fund, një dokument qeveritar që thotë: “kemi mangësi.”
Pyetja që s’ka përgjigje në asnjë strategji është: Kush përgjigjet? Kush është përgjegjës që paratë u shpenzuan dhe rrugët mbeten të papërfunduara? Kush do të japë llogari për kostot e larta për kilometër? Kush do të shpjegojë pse prioritetet e 2014-s janë ende prioritete të 2030-s?
Derisa kjo pyetje nuk ka përgjigje, strategjitë do të vazhdojnë të shkruhen, paratë do të vazhdojnë të shpenzohen, dhe realiteti në terren do të vazhdojë të jetë ai që është: një vend që paguan si për Evropë, por ecën si përballë një të kaluare që nuk arrin ta kapërcejë.
Pranimi zyrtar i dështimit është hapi i parë. Por pa ndryshim të vërtetë në mënyrën se si vendosen prioritetet, se si menaxhohen projektet, dhe se si mbahet përgjegjësia — do të mbetet vetëm një hap. Dhe Shqipëria, me 10 miliardë euro të shpenzuara, nuk ka më luksin të bëjë hapa pa kuptim.
