Historia që po ju tregojmë është një nga ato rrëfenja që, nëse do të do të bëheshin një film apo serial, shumë shikues do të thoshin se është e tepërt, e pabesueshme, ose thjesht një shpikje skenaristike. E megjithatë, ajo është plotësisht e vërtetë dhe ka ndodhur në realitet, duke tronditur botën e aviacionit civil dhe duke vënë në pikëpyetje mekanizmat e kontrollit dhe verifikimit që kompanitë ajrore më të mëdha në botë përdorin për të siguruar që në kabinën e komandës së aeroplanëve të tyre ulen vetëm profesionistë të vërtetë, me kualifikime të pakontestueshme dhe me orë fluturimi të vërtetuara.
Ngjarja ka ngjashmëri të habitshme me fabulën e filmit të famshëm të Steven Spielberg, “Catch Me If You Can”, ku Leonardo DiCaprio interpreton rolin e Frank Abagnale Jr., një adoleshent gjenial që arrin të mashtrojë sistemin duke u paraqitur si pilot i Pan Am, mjek dhe avokat, pa pasur asnjëherë kualifikimet e duhura për asnjë nga këto profesione.
Në rastin që do të analizojmë sot, nuk jemi në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, nuk kemi të bëjmë me Pan Am, dhe protagonist nuk është një adoleshent i talentuar i Hollywood-it, por një ish-pilot që ka arritur të mashtrojë British Airways, një nga kompanitë ajrore më të respektuara dhe më të vjetra në botë, duke falsifikuar dokumentet e tij dhe duke pretenduar se kishte një përvojë fluturimi që në të vërtetë nuk ekzistonte kurrë.
Kjo histori nuk është vetëm një kuriozitet mediatik, por një alarm i rëndë për sigurinë në aviacion, një reflektim mbi dobësitë e sistemeve të verifikimit, dhe një paralajmërim për të gjitha kompanitë ajrore që besojnë se protokollet e tyre janë të pathyeshme.
Çfarë ndodhi: Mashtrimi që zgjati dy vjet
Sipas burimeve të cituara nga gazeta prestigjioze amerikane “The New York Times”, ngjarja ka të bëjë me një ish-pilot që arriti të ndërtojë një karrierë të rreme në aviacion duke u mbështetur ekskluzivisht në dokumente të falsifikuara dhe në pretendime të pavërteta në lidhje me përvojën e tij profesionale.
Gjithçka nisi kur ky person bëri kërkesë për t’u punësuar në BA CityFlyer, degën rajonale të British Airways, e cila operon kryesisht fluturime të shkurtëra dhe të mesme në Europë, duke përdorur aeroportin e London City si bazën e saj kryesore.
Në aplikimin e tij për punë, piloti pretendoi se kishte fluturuar plot 1.610 orë në cilësinë e komandantit të aeroplanit, një shifër që në botën e aviacionit civil përfaqëson një përvojë të konsiderueshme dhe që normalisht kërkon vite të tëra punë, stërvitje intensive, dhe verifikime të shumta nga autoritetet e aviacionit. Përveç kësaj, ai falsifikoi certifikatat e tij të stërvitjes, dokumente të cilat janë thelbësore për çdo pilot që dëshiron të fluturojë në mënyrë komerciale, pasi ato vërtetojnë se personi në fjalë ka kaluar me sukses trajnimet e nevojshme, ka dhënë provimet përkatëse, dhe është i aftë të menaxhojë një aeroplan në kushte normale dhe emergjente.
Çfarë të trondit më shumë është fakti se ky mashtrim nuk u zbulua menjëherë, por zgjati për një periudhë të gjatë kohore. Në fakt, nga prilli i vitit 2016 deri në mars të vitit 2018, pra për afërsisht dy vjet, ky person arriti të punësohej dhe të ushtronte profesionin e pilotit jo vetëm në BA CityFlyer, por edhe në Stobart Air, një kompani ajrore rajonale irlandeze e cila në atë kohë ishte në pronësi të Aer Lingus, kompanisë kombëtare të fluturimeve të Irlandës.
Kjo do të thotë se për një periudhë prej 24 muajsh, një person pa kualifikimet e duhura ndodhej në kabinën e komandës së aeroplanëve komercialë, duke transportuar pasagjerë, duke udhëhequr ekuipazhin, dhe duke marrë vendime kritike për sigurinë e fluturimeve, të gjitha këto duke u bazuar në një identitet profesional të krijuar nga zero me anë të falsifikimeve.
Ky fakt është veçanërisht shqetësues kur merret parasysh që industria e aviacionit civil është një nga sektorët më të rregulluar dhe më të kontrolluar në botë, me standarde të larta sigurie, me auditime të rregullta, dhe me sisteme verifikimi që supozohet se janë të pakalueshme për mashtruesit.
Pikënisja e zbulimit të këtij skandali nuk erdhi nga ndonjë audit i brendshëm i kompanisë, as nga një kontroll i autoriteteve të aviacionit, apo nga ndonjë ankesë e pasagjerëve, por nga një incident që ndodhi në tokë në Zvicër, gjatë të cilit piloti bëri një veprim kaq të papërshtatshëm dhe kaq jashtë protokollit, saqë kolegët e tij u alarmuan dhe filluan të dyshonin për kualifikimet e vërteta të këtij personi.
Sipas hetimeve, piloti shtypi një buton që, sipas çdo piloti të kualifikuar dhe me përvojë, nuk duhet të ishte shtypur kurrë në atë situatë specifike. Ky veprim, i cili mund të ketë qenë i padëmshëm në atë moment të caktuar, shërbeu si shkëndijë që ndezi dyshimet dhe çoi në nisjen e një hetimeje të thelluar.
Gjatë hetimit, autoritetet zbuluan edhe se piloti kishte pretenduar se posedonte një licencë piloti privat që nga viti 1998, një pretendim që, pasi u verifikua, rezultoi të ishte gjithashtu i pavërtetë. Kjo do të thotë se jo vetëm që përvoja e tij si pilot komercial ishte e fabrikuar, por edhe historia e tij si pilot amator, e cila zakonisht shërben si baza për çdo karrierë profesionale në aviacion, ishte gjithashtu një gënjeshtër.
Pasojat ligjore: Dënimi dhe siguria
Pas zbulimit të këtij mashtrimi të rëndë, autoritetet britanike vepruan me shpejtësi dhe vendosmëri. Ish-piloti u arrestua dhe u ndoq penalisht për veprat e tij. Ndaj tij u hap një proces gjyqësor, i cili u zhvillua në Snaresbrook Crown Court, një nga gjykatat më të rëndësishme penale në East London, në Mbretërinë e Bashkuar, dhe përfundoi me një vendim dënues.
I akuzuari u shpall fajtor për katër akuza të ndryshme për mashtrim dhe për dy shkelje të Air Navigation Order 2016, një akt ligjor që rregullon operacionet ajrore në Mbretërinë e Bashkuar dhe që përcakton standardet e sigurisë, kualifikimet e personelit, dhe detyrimet e operatorëve ajrorë. Si pasojë e këtyre akuzave, ai u dënua me 12 muaj burg, një dënim që, ndonëse mund të duket i shkurtër për një krim kaq të rëndë, duhet parë në kontekstin e sistemit ligjor britanik dhe natyrës specifike të çështjes.
Dënimi me burg shërben si një mesazh i qartë për të gjithë ata që mund të mendojnë të ndjekin një rrugë të ngjashme, duke theksuar se industria e aviacionit nuk toleron mashtrime në kualifikime dhe se pasojat ligjore janë reale dhe të rënda.
Në anën tjetër, erdhi edhe reagimi i British Airways dhe i BA CityFlyer. Një zyrtar i kompanisë ajrore deklaroi për median, dhe në veçanti për portalin Insider, se siguria e klientëve dhe e ekuipazhit ka qenë dhe do të jetë gjithmonë prioriteti i tyre kryesor. Sipas këtij zyrtari, piloti u pezullua menjëherë nga detyra dhe një hetim i brendshëm u nis që në momentin kur BA CityFlyer u bë e vetëdijshme për mosputhjet në dosjen e punës së tij.
Zyrtari theksoi se në asnjë moment nuk ka pasur rrezik për klientët apo kolegët, një deklaratë që synon të qetësojë opinionin publik dhe pasagjerët e kompanisë, por që njëkohësisht ngjall pyetje të mëdha në lidhje me mënyrën se si një person i tillë arriti të punësohej dhe të fluturonte për dy vjet pa u zbuluar. Nëse protokollet e verifikimit ishin të mjaftueshme, pse mashtrimi zgjati kaq gjatë? Nëse siguria ishte prioritet absolut, si është e mundur që një pilot i pa kualifikuar të kishte akses në kabinën e komandës për një periudhë kaq të gjatë? Këto pyetje mbeten të hapura dhe shërbejnë si një thirrje zgjimi për të gjithë industrinë e aviacionit për të rishikuar dhe përforcuar mekanizmat e tyre të kontrollit.
Mësime dhe reflektime: Edhe filmat mund bëhen realitet
Kjo historie na kujton se, edhe pse teknologjia ka avancuar jashtëzakonisht shumë dhe edhe pse sistemet e sigurisë në aviacion janë ndër më të sofistikuarat në botë, faktori njerëzor mbetet gjithmonë pika më e dobët. Një person i vendosur, i talentuar në mashtrim, dhe i gatshëm të marrë rreziqe të mëdha, mund të gjejë mënyra për të kaluar edhe filtrat më të rreptë.
Rasti i këtij piloti britanik nuk është i pari dhe, fatkeqësisht, ka të ngjarë të mos jetë as i fundit. Ai na kujton gjithashtu se filma si “Prova a prendermi” të Steven Spielberg, edhe pse bazohen në ngjarje reale nga jeta e Frank Abagnale Jr., nuk janë thjesht histori argëtuese, por paralajmërime për dobësitë e sistemeve tona. Në një botë ku fluturimi është bërë një mjet transporti i përditshëm për miliona njerëz, ku aeroplanët janë më të sigurtë se kurrë nga pikëpamja teknike, besimi i publikut në profesionistët që i drejtojnë ato mbetet një nga shtyllat kryesore të industrisë.
Çdo rast mashtrimi, çdo skandal që vë në pikëpyetje kualifikimet e atyre që na transportojnë në ajër, është një goditje për këtë besim dhe një thirrje për përgjegjësi më të madhe. British Airways, si një nga kompanitë më të njohura në botë, do të duhet të përballet me pasojat e reputacionit të këtij skandali, edhe pse ka vepruar me shpejtë pasi u zbulua.
Por pyetja që mbetet është: a mjafton të veprohet shpejt pasi problemi del në sipërfaqe, apo duhet vepruar edhe më shpejt për ta parandaluar që të ndodhë, që në fillim? Industria e aviacionit, me gjithë arritjet e saj të jashtëzakonshme në siguri, duhet të përgjigjet për këtë dhe të sigurojë që historia të mos përsëritet.
Pasagjerët meritojnë të dinë se personi që ulet në vendin e komandantit ka vërtetë orët e fluturimit që pretendon, ka kaluar trajnimet që shfaq në dosje, dhe është i kualifikuar për të menaxhuar jetën e tyre në ajër. Derisa kjo të garantohet në mënyrë absolute, raste si kjo do të vazhdojnë të na kujtojnë se siguria nuk është kurrë një destinacion, por një udhëtim që kërkon vëmendje të vazhdueshme, përmirësim të pandërprerë, dhe zero tolerancë ndaj mashtrimit.
