Në zemër të një qyteti që jeton çdo ditë mes sirenave të alarmit, ndërprerjeve të energjisë dhe kërcënimit të vazhdueshëm të bombardimeve, mijëra njerëz u mblodhën në Kiev jo për të kërkuar strehim, por për të blerë libra, për të dëgjuar poezi dhe për të diskutuar mbi letërsinë. Në një Ukrainë të rraskapitur nga lufta, festivali letrar Book Arsenal u kthye edhe një herë në simbolin më të fortë të rezistencës kulturore të vendit, një dëshmi se identiteti kombëtar nuk mbrohet vetëm në vijën e frontit, por edhe përmes gjuhës, kujtesës dhe fjalës së shkruar.
Book Arsenal, festivali që sfidon bombardimet
Festivalet letrare zakonisht lidhen me atmosferë të qetë, kafene të mbushura me lexues dhe diskutime mbi autorët e rinj, por në Kiev realiteti është krejt tjetër. Ndërsa vizitorët shëtisnin mes stendave të botuesve, alarmet ajrore ndërprisnin aktivitetet dhe organizatorët detyroheshin të evakuonin ambientet disa herë gjatë ditës. Vetëm pak ditë më parë, Rusia kishte lëshuar dhjetëra raketa dhe qindra dronë drejt kryeqytetit ukrainas, duke rikthyer frikën e një sulmi të ri masiv mbi qytetin. Megjithatë, pavarësisht tensionit, turma të mëdha vazhduan të mbushnin sallat e festivalit, duke krijuar një kontrast të jashtëzakonshëm mes kulturës dhe luftës.
Book Arsenal zhvillohet në një ndërtesë historike të shekullit XVIII, dikur arsenal ushtarak i qytetit, dhe vetë simbolika e këtij vendi duket sikur përmbledh dramën e Ukrainës moderne: një hapësirë e ndërtuar për luftë, e transformuar në strehë të librave dhe ideve. Vizitorët, kryesisht të rinj, mbanin në duar çanta të mbushura me botime të reja, ndalonin për të përshëndetur miqtë dhe krijonin atmosferën e një qyteti që refuzon të dorëzohet përballë terrorit.
Por lufta ishte e pranishme në çdo cep të festivalit. Uniformat ushtarake shiheshin kudo, jo vetëm si masa sigurie, por edhe si pjesë organike e jetës kulturore të vendit. Një repart i ushtrisë kishte hapur një stendë kafeje, ndërsa pranë saj ishte vendosur një kuti municioni e kthyer në pikë grumbullimi për libra që do të dërgoheshin në front për ushtarët ukrainas. Mes titujve të dhuruar kishte romane klasike, libra poetikë dhe dëshmi të reja mbi jetën në luftë. Ishte një skenë që në çdo vend tjetër të botës do të dukej surreale: libra që udhëtojnë drejt vijës së zjarrit, si një mënyrë për të ruajtur njerëzoren mes shkatërrimit.
Kur ushtarët bëhen shkrimtarë të luftës
Një nga aspektet më të forta të këtij edicioni ishte prania e madhe e ushtarëve-shkrimtarë dhe shkrimtarëve që janë kthyer në ushtarë. Lufta, që tashmë ka hyrë në vitin e pestë, ka krijuar një brez të ri autorësh, të cilët shkruajnë jo nga distanca e analizës, por nga përvoja direkte e frontit. Në vitet e para të pushtimit rus, poezia dominoi skenën letrare, sepse ishte forma më e shpejtë dhe më e menjëhershme për të përshkruar traumën. Sot, megjithatë, po shfaqen gjithnjë e më shumë kujtime lufte, ese dhe romane që analizojnë transformimin psikologjik të individit në kohë konflikti.
Një nga figurat qendrore të festivalit ishte Maksym Butkevych, aktivist i të drejtave të njeriut dhe veteran lufte, i cili kaloi dy vite në robëri ruse. Ai foli për mënyrën se si leximi u bë një simbol i lirisë gjatë periudhës së burgimit. Sipas tij, libri krijon një botë të brendshme që pushtuesi nuk mund ta kontrollojë. Pikërisht kjo ide frymëzoi edhe sloganin e festivalit të këtij viti: “mbaje lirinë tënde”, një mesazh që në Ukrainën e sotme tingëllon njëkohësisht si privilegj dhe barrë.
Diskutimet më të forta të festivalit nuk kishin të bënin vetëm me letërsinë, por edhe me përgjegjësinë morale të shkrimtarit në kohë lufte. Autorë si Artur Dron’, poet dhe ish-ushtar, debatoheshin mbi kufirin mes së vërtetës dhe vetëcensurës. Në një vend ku propaganda ruse vazhdon të jetë pjesë e betejës së përditshme informative, shkrimtarët ukrainas përballen me pyetjen nëse duhet të tregojnë gjithçka nga realiteti brutal i frontit apo të ruajnë disa heshtje për të mos dëmtuar moralin e shoqërisë.
Librat si simbol i identitetit ukrainas
Një tjetër debat i rëndësishëm lidhej me figurën e ushtarit në kulturën ukrainase. Shumë autorë kundërshtonin modelin sovjetik të “heroit të përsosur”, duke argumentuar se idealizimi ekstrem i ushtarëve i zhvesh ata nga humaniteti i tyre. Sipas Butkevych, vendosja e ushtarëve në piedestal rrezikon t’i trajtojë ata si simbole abstrakte dhe jo si njerëz me frikë, lodhje dhe dobësi. Ky reflektim tregon se letërsia ukrainase po përpiqet jo vetëm të dokumentojë luftën, por edhe të shmangë retorikën propagandistike që shpesh lind në konflikte të gjata.
Ndërkohë, vetë forma e letërsisë ukrainase po ndryshon. Shkrimet dokumentare të viteve të para të pushtimit po lënë vend për forma më eksperimentale dhe poetike. Autorë të rinj po kombinojnë ditarin, esenë dhe poezinë për të krijuar mënyra të reja rrëfimi mbi traumën, kujtesën dhe identitetin. Kjo prirje tregon se kultura ukrainase nuk po mbijeton thjesht mekanikisht, por po zhvillohet dhe po transformohet nën presionin e luftës.
Megjithatë, lufta ka sjellë edhe një ringjallje të identitetit kulturor ukrainas. Shumë qytetarë janë larguar nga literatura dhe kultura ruse, duke kërkuar të rizbulojnë autorët dhe traditat kombëtare ukrainase. Për shumë njerëz, pyetja “çfarë do të thotë të jesh ukrainas?” është bërë thelbësore pas pushtimit rus, dhe pikërisht letërsia po shërben si hapësira ku kjo pyetje merr përgjigje.
Kultura në kohë lufte, mes frikës dhe rezistencës
Megjithatë, festivali nuk ishte vetëm një hapësirë e dhimbjes dhe reflektimit politik. Kishte radhë të gjata për autografe, aktivitete për fëmijë, gara të poezisë slam dhe punëtori artistike. Botuesit prezantonin përkthime të reja në gjuhën ukrainase, ndërsa lexuesit kërkonin romane kriminale, libra për fëmijë apo klasikë të letërsisë europiane. Në këtë mënyrë, Book Arsenal tregoi se kultura nuk mund të reduktohet vetëm në narrativën e luftës. Edhe në kohë tragjedie, njerëzit vazhdojnë të kërkojnë argëtim, bukuri dhe histori që i ndihmojnë të imagjinojnë një jetë përtej konfliktit.
Lufta, megjithatë, ka goditur rëndë industrinë e botimeve. Botuesit ukrainas flasin për rritje të kostove të prodhimit, mungesa energjie, përdorim të detyruar të gjeneratorëve dhe probleme logjistike që kanë bërë librat më të shtrenjtë. Në një ekonomi të lodhur nga konflikti, lexuesit nuk blejnë më disa libra njëherësh si dikur, por detyrohen të zgjedhin me kujdes vetëm një titull. Edhe kjo është pjesë e realitetit të kulturës në kohë lufte: mbijetesa ekonomike bëhet po aq e vështirë sa rezistenca morale.
Në fund, Book Arsenal nuk ishte thjesht një festival letrar. Ishte një deklaratë politike, kulturore dhe njerëzore. Në një qytet ku çdo natë mund të sjellë raketa dhe dronë, fakti që mijëra njerëz vazhdojnë të blejnë libra dhe të dëgjojnë poezi është një formë rezistence po aq e rëndësishme sa ajo në vijën e frontit. Ukraina po lufton për territorin e saj, por po lufton edhe për kujtesën, gjuhën dhe identitetin e saj kulturor. Dhe në sallat e mbushura të Book Arsenal, mes sirenave të alarmit dhe zhurmës së luftës, u pa qartë se kjo betejë nuk ka të bëjë vetëm me mbijetesën fizike të një shteti, por me mbijetesën shpirtërore të një kombi.
