Në orët e para të mëngjesit të 19 korrikut 1918, gazeta zyrtare e qeverisë sovjetike “Izvestja” (Lajmet) botoi në faqen e parë një komunikatë, në përpjekje për t’i hedhur hi syve të botës: «Afërsia e bandave çekosllovake kërcënonte kryeqendrën e Uraleve të kuqe, Ekaterinburgun. Në të njëjtën kohë, u zbulua një komplot i ri për të rrëmbyer kasapin perandorak nga duart e qeverisë dhe të drejtësisë sovjetike. Si pasojë, kryetari i Sovjetit të Uraleve vendosi të pushkatojë Nikolla Romanovin, dhe kjo u bë dje më 18 korrik. Gruaja dhe djali i Nikolla Romanovit janë vënë në siguri».
Kjo ishte gënjeshtra më e madhe e regjimit bolshevik. E vërteta, e fshehur pas mureve të shtëpisë Ipatiev në Ekaterinburg, ishte shumë më e tmerrshme se ç’mund të imagjinonte ndonjë mendje njerëzore. Në një dhomë nëntokë, pak më shumë se 24 orë më parë, një familje e tërë – babai, nëna, pesë vajza, djali i sëmurë, mjeku, kamerieri, kamierja dhe kuzhinieri – ishin shndërruar në një masë të pajetë gjaku. Dhe kjo ishte vetëm fillimi i një sage që do të vazhdonte të torturonte ndërgjegjen ruse për një shekull të tërë.
Historia e vrasjes së familjes Romanov nuk është thjesht një kronikë krimi. Është një studim i tmerrshëm mbi natyrën e pushtetit absolut, mbi mënyrën se si ideologjia mund të shndërrohet në urrejtje verbale dhe se si koincidencat më të çuditshme mund të bëhen bashkë për të krijuar tragjedinë perfekte. Por është edhe historia e një tentative shpëtimi që dështoi për një fije floku, e një kurore me diamantë që u zhduk në errësirën e regjimit sovjetik dhe e një kuzhiniere që vdiq duke klithur se Zoti e shpëtoi.
Në këtë artikull, do të udhëtojmë përmes labirintit të ngjarjeve që çuan në atë natë të tmerrshme të korrikut 1918. Do të shohim sesi një perandori që i pati rezistuar Napoleonit, u shemb brenda fare pak kohësh, sesi një car që donte të bëhej kopshtar humbi gjithçka për një vendim të gabuar dhe sesi agjentët sekretë britanikë dështuan të shpëtojnë kushëririn e mbretit të Anglisë. Do të zbulojmë detajet makabre të masakrës, pasurinë e pabesueshme që u vodh nga trupat e pajetë dhe gjakftohtësinë me të cilën udhëheqësit komunistë trajtuan krimet e tyre.
Fundi i një Epoke: Si perandoria ruse u shemb brenda pak javësh
Historia e vrasjes së Romanovëve koincidon me fundin e Perandorisë Ruse – një fund që erdhi me shpejtësinë e një rrufeje, por që kishte rrënjë të thella në vite varfërie, lufte dhe pakënaqësie popullore. Më 22 janar 1917, ndërsa Rusia ishte e përfshirë në Luftën e Parë Botërore krah Fuqive të Antantës, punëtorët e Petrogradit (Sankt Peterburg) u hodhën në grevë duke paralizuar industrinë ushtarake, duke bllokuar hekurudhat dhe duke bërë bashkë me çështjen e tyre edhe policinë e dërguar për t’i shtypur.
Populli rus nuk e duronte atë këtë luftë të pakuptimtë, ku djemtë u vdisnin në front për një atdhe të përfaqësuar prej një familje të urryer. Atë ditë, Nikolla II mori dy këshilla të kundërta. Ambasadori britanik, Sir George Buchanan, i këshilloi të abdikonte në favor të djalit Aleksi, duke i besuar regjencën vëllait të tij, Grandukut Mihail – i dashur për popullin po aq sa ishte i urryer nga Carina. Në anën tjetër, Carina Aleksandra e ftonte të përdorte forcën: “Shfarosi! Bëj si Pjetri i Madh! Merr shembull nga babai yt, Aleksandri III”.
Por Nikolla II, si Luigji XVI në Paris më 1789, zgjodhi të mos zgjidhte. Kjo paaftësi për të vendosur do të rezultonte fatale. Më 9 mars, 200 mijë grevistë marshuan nëpër rrugët e kryeqytetit me flamuj të kuq në duar, duke bërtitur “Vdekje Carit!”. Më 12 mars, Regjimenti Volinsky u rebelua dhe iu bashkua grevistëve, i ndjekur nga Regjimentet Preobrazhensky dhe Litovsky – emra këto që do të hyjnë në mitologjinë komuniste botërore. Ushtarët ia shpërndanë armët turmës dhe kjo masakroi kadetët që mbronin Pallatin e Dimrit.
Cari ishte në front, familja e tij në pallatin veror të Tsarskoye Selo, 25 kilometra larg Petrogradit. Në Pskov, selia e krerëve të frontit Verior, Nikolla II mori telegramin historik të presidentit të Dumës, Mihail Rodzianko: “I detyruar të emëroj një qeveri të përkohshme, ju kërkoj të abdikoni në favor të Zareviçit Aleksi”. Para se të pranonte, Nikolla deshi të dinte mendimin e komandantëve ushtarakë. Përgjigjet ishte unanime: abdikoni për të shmangur rebelimin e ushtrisë, tashmë në zhvillim e sipër.
Mëngjesin e 15 marsit 1917, mjeku i besuar i familjes mbretërore, Dr. Botkin, arriti në Pskov me lajme të rënda: ekzaminimet klinike në Universitetin e Petrogradit, të konfirmuara nga specialistë të shquar të huaj, nuk linin asnjë dyshim – Careviçi Aleksi vuante nga hemofilia trashëgimore, e pashërueshme, e trashëguar nga nëna, familja Hesse-Darmstadt. Djali ishte i destinuar të vdiste nga hemorragjitë e vazhdueshme.
Pak orë më vonë, përfaqësuesit e Dumës, Guchkov dhe Shulgin, arritën për të marrë aktin e abdikimit. Rreth një tavoline me një makinë shkrimi, mbyllej tre shekuj historie të Rusisë moderne. “Kisha vendosur”, filloi Cari, përballë dy deputetëve të emocionuar, “të pranoja plotësisht këshillën e presidentit Rodzianko dhe të abdikoja në favor të Careviçit, duke ia besuar regjencën vëllait tim, Grandukut Mihail. Por këtë mëngjes më njoftuan për gjendjen e rëndë shëndetësore të Careviçit dhe si baba, nuk kam zemër të fortë të ndahem prej tij. Prandaj vendosa të abdikoj në favor të tim vëllai. Prej kësaj çasti, është ai Cari i ri. Do t’i bindeni atij”.
Por ndërkaq, Granduka Mihail, i informuar për emërimin, e refuzoi detyrën – duke e bërë Rusinë de facto një republikë të përkohshme nën Rodziankon – Nikolla II u bashkua me familjen në Tsarskoye Selo. Nga aty i kërkoi Dumës leje për t’u zhvendosur, pas luftës, në Livadia, në Krime, ku dëshironte t’i jepej kultivimit të luleve. Kërkesa u refuzua. Ai duhej të qëndronte në Tsarskoye Selo, virtualisht i burgosur.
Burgu i vogël dhe Tradhtia e madhe: Rrugëtimi drejt Ekaterinburgut
Megjithatë jeta në Tsarskoye Selo ishte ende e përballueshme. Cari mbante një ditar, lexonte “De Bello Gallico” të Cezarit, punonte tokën, priste pemë, bënte qindra fotografi (hobi i tij i vërtetë), takohej me ambasadorët e fuqive miqësore, pinte duhan si një turk, lexonte çdo ditë gazetat ruse dhe të huaja dhe luante puzzle me fëmijët. Herë pas here, ndonjë oficer komunist përpiqej të tregohej i ashpër me të – e urdhëronte të tërhiqej në dhomën e tij pas darke, e gjëra të tjera kësisoj, të vogla e të neveritshme.
Nikolla II nuk reagonte. Por Carina çmendej nga inati, shkruante letra të zjarrta proteste dhe i dërgonte telegrame qeverisë. A thua se qeveria të kishte fuqinë t’i bërtiste një oficeri komunist. Në atë kohë, Cari ishte 49 vjeç, Carina 45, Zareviçi 13, Grandukesha Olga 21, Tatiana 20, Maria 18 dhe Anastasia 16.
Më 14 gusht, Kerensky, tashmë kreu i qeverisë, urdhëroi transferimin e familjes mbretërore në Tobolsk, Siberi, sepse trazira të reja, të rënda kishin shpërthyer në Petrograd dhe frikësohej se mos bolshevikët sulmonin pallatin Tsarskoye Selo për të bërë masakër mbi ish-mbretërorët. Rezultoi të ishte një lëvizje e gabuar. Livadia do të ishte një zgjedhje më e mirë – nga aty mund të provohej, nëse do të duhej, një arratisje përmes detit.
Disa thonë se Kerensky shkëmbeu arratisjen e tij në Amerikë me burgimin në Tobolsk të Carit. Në Tobolsk, jeta e Nikollës aq Romanovëve dhe familjes së tij ishte ende e përballueshme, të paktën për sa kohë komandanti i rojeve mbeti koloneli Kobylinsky, me ndjenja monarkiste. Por gradualisht, hapësira rreth Carit filloi të zbrazej. Prej 35 personave të suitës që u transferuan me Romanovët nga Tsarskoye Selo në Tobolsk, në pak javë mbetën katër. Të tjerët u detyruan, edhe me dhunë, të ktheheshin në shtëpi. Disa u lënë të kuptohej qartë se, nëse insistojnë të qëndrojnë, në momentin e llogarisë do të trajtoheshin si vetë “tirani”.
Një ngushëllim vinte nga manastiri i afërt i motrave, ku çdo mëngjes superiorja dërgonte Careshën me vezë të freskëta, qumësht, gjalpë dhe djathë. Por të mërkurën e 7 nëntorit (25 tetor sipas kalendarit rus), ndryshoi gjithçka. Në Petrograd, Lenini mori pushtetin me puçin e Sovjetit, ku bolshevikët, pakicë e përbuzur, arritën të kapnin kryesinë dhe më pas të sulmonin Pallatin e Dimrit nga kreuzeri Aurora dhe banda të armatosura ushtarësh me yll të kuq në kapela.
Ndërsa revolucioni përhapej dhe zgjerohej në Moskë, me mijëra viktima, një i dërguar i Leninit, komisari i popullit Vasili Vasilyevich Yakovlev, arriti në Tobolsk me urdhrin e Sov.Nar.Kom (Komiteti Kombëtar të Sovjetëve) për të transferuar familjen mbretërore në Ekaterinburg, Urale. Ishte 10 prill 1918. Askush nuk e dinte në atë moment se Yakovlev luante lojë të dyfishtë. Ai në fakt ishte një agjent i Shërbimit Informativ Britanik dhe kishte marrë urdhër nga Mbreti i Anglisë të ndihmonte arratisjen e kushëririt të tij, Carit të Rusisë.
Natën e 14 prill, Yakovlev hipi Carin dhe Careshën në një slitë siberiane drejt Tyumen, ku, në stacionin hekurudhor po nisej një tren special për në Omsk. Atje prisnin trupa rusësh të bardhë, gati për të çliruar Carin dhe për të bërë që të arratiset. Por ushtarët e rojes nuhatën diçka, u rebeluan dhe Yakovlev mezi arriti të ikte vetë, me vështirësi, duke braktisur mbretërorët në duart e trupës ushtarake sovjetike.
Kështu, familja mbretërore arriti më 17 prill në qytetin minierë të Ekaterinburgut. Për Carin dhe familjen e tij, në Ekaterinburg filloi burgimi më i ashpër dhe më poshtërues që mund të imagjinohej. Nuk kishte më ushtarë roje, por punëtorë të fabrikave lokale. Jo më oficerë, por “komisarë të popullit” dhe agjentë të Çekas, policisë sekrete bolshevike që i vriste antikomunistët me plumb në qafë.
Librat që Cari po lexonte, “Tre Musketerët” e Aleksandër Duma dhe “Aventurat e Sherlock Holmes” të Arthur Conan Doyle, u hodhën nga dritarja. Grandukeshat u detyruan t’i kryenin nevojat e tyre përballë shikimeve të neveritshme të bolshevikëve. Vaktet u reduktuan në dy racione të varfra buke të zezë dhe barishte të ziera. Vështirë të imagjinohet diçka më poshtëruese (jo vetëm për ata që i vuajnë, por, së pari, për ata që i shkaktojnë) se ankesat e bëra kësaj familjeje të varfër për tre muaj në shtëpinë Ipatiev, menjëherë e rrethuar nga një gardh i trashë pemësh që asnjë sy i padëshiruar të mos hidhej brenda, dritaret e mbyllura me gozhda, shtretërit e shembur me sadizëm që princeshat të detyroheshin të flinin për tokë.
Me siguri dihet – sepse rojet e burgut mburren publikisht duke iu dorëzuar joshjeve të gazetarëve të gjithë botës, veçanërisht britanikëve, të ardhur në Ekaterinburg me funte të mjaftueshme – se në muret e tualeteve të shtëpisë Ipatiev, rojat e kuqe bënin vizatime të turpshme që tregonin Careshën të përqafuar me murgun Rasputin, se ato argëtoheshin duke pështyrë në enët me supë të të burgosurve mbretërorë, se me qëllim i linin jashtëqitjet e tyre nëpër korridore, për të shijuar pamjen e shërbëtorëve të Carit që merreshin me pastrimin e pisllëqeve të tyre.
Nata e Gjakut: Masakra në shtëpinë Ipatiev
Më 17 korrik 1918, gjithçka arriti në pikën më të nxehtë. Në Moskë, ku qeveria diktatoriale e Leninit ishte transferuar pas nënshkrimit të paqes së Brest-Litovsk me Gjermaninë në mars, po përgatitej procesi publik kundër Nikollës II. Trocki, i ngarkuar me detyrën e akuzuesit publik, po studionte aktet e procesit kundër Luigjit XVI për të marrë frymëzim. Por pikërisht atëherë, pak kilometra larg Ekaterinburgut, po vërehej kërcënimi ushtarak i Legjionit Çekosllovak.
Legjioni ishte një ushtri e fuqishme prej 90 mijë burrash – pjesërisht ish-ilegalë, pjesërisht dezertorë të ushtrisë austro-hungareze, pjesërisht të burgosur lufte. Të gjithë me shpirt të fortë antigjerman, që ishin bashkuar nën një komandë të vetme dhe të armatosur nga Cari për t’u dërguar kundër Gjermanisë dhe Austro-Hungarisë. Që nga dita e paqes së Brest-Litovsk, ata e konsideronin Leninin dhe qeverinë e tij bolshevike si tradhtarë dhe të shitur te Kaizer-i, prandaj kishin filluar një seri përleshjesh me trupat e Gardës së Kuqe, që shpërthyen në luftime të vërteta.
Në mesin e korrikut, Legjioni rrethoi Ekaterinburgun nga jugu dhe kërcënonte ta merrte atë. Sovjeti i Uraleve dha alarmin në Moskë: nëse çekët çlirojnë Carin, do ta bëjnë atë një flamur dhe menjëherë gjermanët do të pushtojnë zonën e Volgës drejt Uraleve. Atëherë, lamtumirë revolucion. Zgjidhja: eleminoni Carin pa pritur procesin. Lenini dha pëlqimin. Dhe kështu u krye masakra e 17 korrikut.
Çfarë ndodhi pas masakrës është ndoshta edhe më halucinante. Duke patur frikë se mos çekosllovakët dhe “rusët e bardhë”, merrnin Ekaterinburgun dhe duke gjetur kufomat e mbretërorëve, mund t’i përdornin ato për të nxitur ndjenja hakmarrjeje në atë pjesë të popullsisë të lidhur veçanërisht me fenë, të prirur ndaj respektit për monarkinë, Sovjeti lokal urdhëroi që kufomat të copëtoheshin dhe të digjeshin me benzinë e acid sulfurik.
Kështu, së pari, trupat e gjakosura u transportuan, e pasi u hodhën mbi një kamion FIAT, në një minierë të braktisur në periferi të qytetit. Trupat e Romanovëve, të shkarkuara në një shesh të vogël zhvishen. Rojet kërkojnë në rrobat. Hapin me thika korsetë dhe butonat e trupave femërorë. Kërkojnë edhe nëpër kufoma. ‘Nuk prisnim të gjenim kaq shumë bizhuteri,’ do të shkruante më vonë ushtari i quajtur Voikov, i cili bashkë me kolegun Yurovsky bënë inventarin. Nnë drejtimin e Ermakovit, disa roje, të armatosur me sëpata, nisën të copëtojnë kufomat dhe roje të tjera të përgatisin një pirg me rrëshirë druri. Nga kamioni zbarkohen enë të mëdha me benzinë dhe acid sulfurik”.
Por të shkretat mbetjet të trupave nuk gjetën paqe edhe me aq. Ende duke u frikësuar se mund të zbuloheshin, Yurovsky i gjymtoi ato përsëri përpara se t’i transportohen në anën tjetër të qytetit. Gjatë transportit, ajo që kishte mbetur nga Zareviçi dhe princeshë Maria u hodhën nëpër skaj të rrugës. Kjo është edhe arsyja se pse, në procesionin e Shën Petersburgut më 1998, tetëdhjetë vjet më vonë, mungonin eshtrat e tyre.
Diamantët e dinastisë Romanov përbëjnë një nga kapitujt më romantikë dhe dramatikë të gjithë ngjarjes. Sa diamantë dhe bizhuteri vrasësit mbajtën për vete është e pamundur të thuhet. Me siguri dihet (sepse ekzistojnë raporte të shkruara për këtë) se, menjëherë pas masakrës, kreu i bolshevikëve të kuq që e kryen atë masakër, Yurovsky u nis për në Petrograd me 16 kilogramë bizhuteri dhe shtatë thasë me arkivat e Carit, material që ia dorëzoi kreut të Çekas, Sverdlov, emri i të cilit, së shpejti, do t’i jepej edhe vetë qytetit të Ekaterinburgut, duke u quajtur Sverdlovsk dhe si tillë do të mbetej deri në 1991.
Jacob Sverdlov e fshehu për vete një pjesë të mirë të plaçkës, siç rezulton nga një raport i policisë sekrete i gjetur në arkivat e Moskës pas shembjes së Komunizmit, i hartuar menjëherë pas vdekjes së tij (që ndodhi nga sëmundja më 1921). Pas kësaj, jo i bindur se thesari i Romanovëve mjaftohej me ato 16 kilogramë diamantë e bizhuteri, ai organizoi një gjueti të përgjakshme ndaj atyre që mund të dinin diçka më shumë. Dhe nuk gabonte, gjakësori i Çekas. Në fakt, pak para transferimit në Ekaterinburg, Carina i kishte besuar një pjesë të thesarit (dy vazo plot diamantë) superiorës së manastirit të Tobolskut, motër Druzhinina.
Kur gjyqtarët e drejtuar nga Kremlini arritën, më 1925, në gjurmët e murgeshës, ajo kishte vdekur tashmë nga vdekje natyrale. Por sekretarja e saj, motër Marta, ishte ende gjallë. Dhe nga kjo e varfër pësoi një seri e paharrueshme arrestimesh, torturash, e mizorish në burg. Murgesha, nën torturë, dha emrin e një antikuari. Në shtëpinë e të cilit u gjetën 154 unaza, gjerdanë, byzylykë dhe tre e gjysmë milionë rubla ari. Edhe ai, nën torturura të tmerrshme, dha emrin e një prifti, i cili kishte vdekur tashmë. Atëherë të kuqtë morën të venë e priftit, e detyruar të bënte shërbyesen në një mensë. Ajo dinte vetëm, në mënyrë të përgjithshme, diçka që i ndjeri burri i saj kishte fshehur. Dinte se burri kishte miq (priftërinj të tjerë dhe ish-oficerë caristë). Rinisi kështu edhe një herë gjuetia tipikisht bolshevike.
Kur zbulohej se një i dyshuar kishte vdekur (jo rrallë i vrarë nga ndonjë çekist), merreshin e veja dhe fëmijët, nën një spiral urdhrash arrestimi, burgjesh, izolimi, torturash çnjerëzore. E të mendosh se pjesën më të madhe të plaçkës e kishte futur në xhep shoku i Leninit, Sverdlov. Por mashtrimi u kalua në heshtje. Madje, emri i tij iu dha qytetit të masakrës së Carit, sipas një tradite që më pas do të shihte të shfaqeshin në hartat gjeografike emrat e Leningradit, Stalingradit, Kaliningradit. Sot nga gjithë kjo nuk ka më asgjë. Vetëm hi. Atlase të vjetra për t’u dërguar në makinerinë e letrës. Dhe ndonjë nostalgjik.
Pas masakrës: Gënjeshtrat, misteret dhe trashëgimia e gjakut
Komunikata e “Izvestja”-s, më 19 korrik 1918 ishte vetëm fillimi i një strategjie mashtrimi që do të zgjaste për dekada të tëra. Për tre udhëheqësit komunistë që dinin të lexonin dhe shkruanin – Jurovsky, Voikov dhe Ermakov – partia urdhëroi publikimin e kujtimeve vetëm kur ishte e sigurt fitorja e Ushtrisë së Kuqe mbi trupat e Bardha dhe kur pushteti bolshevik u konsolidua me njohjen diplomatike të shtetit të ri nga fuqitë perëndimore. Bërja publike menjëherë e asaj që kishte ndodhur atë natë në shtëpinë Ipatiev do ta kishte indinjuar opinionin publik botëror dhe sigurisht do ta kishte bërë më të vështirë rrugën e revolucionit sovjetik. Prandaj “Izvestja” gënjeu.
Të gjitha detajet që njohim, si “erëra neveritëse gjaku”, i detyrohen kujtimeve të tre ekzekutorëve, veçanërisht atij të Voikov. Por versionet e gjakatarëve nuk përputhen perfekt. Secili e tregon në mënyrën e vet dhe kontradiktat janë të forta. Për shembull, Jurovsky fikson orën e vdekjes në 3 të natës së 17 korrikut, ndërsa Ermakov e zhvendosi në orën 23 të datës 16. Jurovsky betohej se e kishte vrarë Carin me vetëm një plumb, ndërsa, shumë vjet më vonë, nga letonët doli një Medvedev, i cili, duke i diktuar kujtimet e veta një gazetari, i mburrej se Nikollën II e kishte vrarë ai, me pushkën e tij Browning, e duke ia dhuruar më pas armën, pak para se të vdiste, muzeut të revolucionit në Moskë, tashmë të mbyllur prej kohësh.
Ja një fragment edifikues nga ai memorial: “Nga një cep ngrihet klithma e gëzimit e një gruaje: ‘Zoti më shpëtoi!’. Ishte shërbëtorja e mbijetuar. Ishte mbuluar me jastëkë. I kishim mbaruar të gjitha fishekët dhe atëherë e mbaruam me bajonetë. Falë klithmës së saj të vdekjes, Aleksi ishte rikthyer. Iu afrua Jurovsky dhe i qëlloi në kokë tre fishekët e fundit të pistoletës. Djali rrëshqiti në dysheme pranë këmbëve të babait. E mbaruam me bajonetë Tatianën dhe Anastasin, ende të gjalla”.
Duket sikur lexon intervistën e fundit të një tjetër “ekzekutori” të famshëm të historisë, atë të Michele Morettit, i cili qëlloi mbi Ducen dhe Petaccin sepse arma e Walter Audisios ishte bllokuar. Gjithmonë të njëjta, këto histori komunistësh. Por të paktën Ducen dhe Petaccin nuk i shpuan me bajonetë, e as as gruan e tij Rachele, as fëmijët Romano dhe Anna Maria Musolini.
Çfarë ndodhi pas masakrës është një kronikë e shthurjes totale. Trupat u transportuan në një minierë të braktisur, u zhveshen, u copëtuan me sëpata, u dogjën. Pastaj u ngarkuar përsëri, u transportuan në një vend tjetër. Gjatë këtij transporti të dytë, mbetjet e Careviçit dhe të princeshës Maria humbën – ose u braktisën qëllimisht. Diamantët u ndanë mes ekzekutorëve, u fshehën, u vodhën, u torturuan njerëzit për t’i gjetur.
Historia e familjes Romanov nuk mbaron me vrasjen e tyre. Ajo vazhdon me gënjeshtrat e regjimit, me misterin e të mbijetuarit të supozuar (Anastasia, Aleksi, Maria – emrat u bënë legjendë), me zbulimin e varreve në vitet ’70 dhe ’90, me varrimin solemn në Shën Petersburg më 1998, me kanonizimin e tyre si martirë nga Kisha Ortodokse Ruse. Ajo vazhdon me debatet historike, me librat, me filmat, me kujtimet.
Por mbi të gjitha, ajo vazhdon si një paralajmërim. Paralajmërimi se kur ideologjia zëvendëson njerëzoren, kur urrejtja klasore justifikon çdo barbari, kur pushteti absolut korrupton absolutisht, rezultati është gjithmonë i njëjti: dhoma nëntokë, plumba, bajoneta dhe pastaj gënjeshtrat. Gënjeshtrat që zgjasin një shekull.
Nikolla II nuk ishte një sundimtar i madh. Ishte një njeri i dobët, i pavendosur, i papërshtatshëm për detyrën që i kishte rënë në pjesë. Por vdekja e tij, dhe vdekja e familjes së tij, ishin një krim kaq i neveritshëm, kaq i pajustifikuar, saqë sot, një shekull më vonë, vazhdon të na shokojë. Sepse në atë dhomë nëntokë në Ekaterinburg, u vra jo vetëm një familje – u vra çdo shpresë që revolucioni rus të mund të kishte qenë diçka tjetër përveçse një diktature gjaku.
Dhe kjo është trashëgimia e vërtetë e asaj nate. Jo varret në Shën Petersburg, jo kishat e reja kushtuar martirëve, jo debatet historike. Por kujtesa se kur njerëzit lejojnë urrejtjen të marrë pushtetin, kur i lejojnë vetes të shohin “armiq” në vend të njerëzve, kur justifikojnë dhunën me ideologji, atëherë kufijtë e civilizimit janë shumë më të brishtë se sa mendojmë.
Romanovët vdiqën në korrikun e 1918-s. Por mësimi i vdekjes së tyre – ai duhet të jetojë përgjithmonë.
