Hakmarrja është një fjalë që djeg. E ndjen në stomak, në gjoks, në mendime që nuk të lënë të flesh. Është një zjarr i vjetër sa vetë njeriu, një instinkt që shfaqet sa herë që dikush ndjen se i është bërë një padrejtësi. Që nga çastet e para të historisë njerëzore, ky impuls ka qenë një forcë që ka ndryshuar fatet e individëve, ka rrëzuar mbretëri, ka ndezur luftëra dhe ka shkatërruar familje.
Kur zemra merr flakë dhe arsyeja hesht
Por hakmarrja nuk është thjesht një reagim emocional. Ajo është një mekanizëm i ndërlikuar, një përzierje e dhimbjes, krenarisë, frikës dhe dëshirës për të rikthyer një ekuilibër të prishur. Ndonjëherë shfaqet si një shpërthim i verbër, ndonjëherë si një plan i ftohtë që gatuhet për vite të tëra. Në të gjitha rastet, ajo mbetet një fuqi që njeriu e njeh mirë – dhe shpesh nuk arrin ta kontrollojë.
Në këtë artikull të gjatë narrativ, do të ecim nëpër shekuj, duke parë se si hakmarrja ka marrë forma të ndryshme: nga tragjeditë e lashta greke te rrëfimet biblike, nga etimologjia e fjalës te letërsia botërore, e deri te një histori e vërtetë që frymëzoi një nga romanet më të famshëm të të gjitha kohërave.
Ky është një udhëtim në errësirën e shpirtit njerëzor – aty ku lind vendetta, tremenda vendetta.
Hakmarrja, e tmerrshmja hakmarrje!
Hakmarrja është një pasion që nuk njeh kufij. Në mitologjinë greke, ajo merr formën e tragjedisë së pastër. Medea, gruaja që tradhtohet nga Giasoni, nuk mjaftohet me ndëshkimin e rivalëve të saj; ajo shkon përtej çdo imagjinate njerëzore, duke sakrifikuar edhe fëmijët e vet për t’i shkaktuar burrit dhimbjen më të madhe të mundshme.
Ky akt i tmerrshëm nuk është thjesht një histori e lashtë – është një pasqyrë e asaj që ndodh kur hakmarrja bëhet më e rëndësishme se vetë jeta.
Edhe Akili, heroi i pamposhtur, e humb arsyen kur Patrokli bie i vrarë. Ai nuk lufton më për Trojën, për lavdi apo për fatin e grekëve. Lufton vetëm për një gjë: të shkatërrojë Hektorin. Dhe kur e arrin qëllimin, zemërimi i tij nuk shuhet; ai e tërheq trupin e pajetë të kundërshtarit rreth mureve të qytetit, një akt që tregon se hakmarrja nuk njeh kufij moralë.
Në Bibël, hakmarrja merr një dimension tjetër: atë hyjnor. “Mua më përket hakmarrja”, thuhet në Deuteronom. Është një paralajmërim që njeriu të mos marrë drejtësinë në duart e veta, por historia njerëzore tregon se ky paralajmërim është shpesh i kotë.
Nga gruaja e Putifarit që shpik një akuzë për të shkatërruar njeriun që e refuzoi, te qindra rrëfime të tjera të ngjashme, hakmarrja shfaqet si një forcë që nuk kursen askënd – as burrë, as grua, as të rinj, as të moshuar.
Hakmarrja si gjuhë universale
Fjala “hakmarrje” është e pranishme në çdo gjuhë të botës. Kjo nuk është rastësi. Ajo tregon se ky koncept është i rrënjosur thellë në natyrën njerëzore.
Etimologjitë e lashta e lidhin me idenë e “çmimit”, të “rishpërblimit”, të “rikthimit të ekuilibrit”. Në Romën e lashtë, “vindicta” ishte një shkop ceremonial që simbolizonte lirinë – një ironi e hidhur, duke qenë se e njëjta rrënjë gjuhësore lidhet edhe me hakmarrjen.
Edhe shprehja e famshme “Hakmarrja është një pjatë që hahet e ftohtë” ka një histori të mjegullt. Ajo shfaqet në shekullin XIX, por bëhet e pavdekshme falë kulturës moderne, sidomos filmave që e përdorin si moto të personazheve të etur për gjak.
Në çdo epokë, në çdo kulturë, hakmarrja është një gjuhë që të gjithë e kuptojnë.
Letërsia që ushqehet me plagë të vjetra
Letërsia botërore është e mbushur me personazhe që jetojnë vetëm për një qëllim: të marrin hak. Hamletit i duhet të vrasë xhaxhain që i vrau të atin. Kapiteni Ahab ndjek Moby Dick-un përtej çdo arsyeje, duke e kthyer hakmarrjen në një obsesion që e shkatërron.
Por askush nuk e mishëron hakmarrjen më mirë se Edmond Dantès, protagonisti i “Kontit të Monte Kristos”. I tradhtuar, i burgosur padrejtësisht, i braktisur nga të gjithë, ai kalon vite duke ndërtuar një plan të ftohtë, të saktë, të pamëshirshëm.
Dhe megjithatë, ajo që pak e dinë është se kjo histori nuk është thjesht trillim. Ajo ka një bazë të vërtetë.
Kur hakmarrja bëhet realitet: Historia e Pierre Picaud
Në Francën e vitit 1807, një këpucar i quajtur Pierre Picaud përgatitet të martohet me një grua të bukur dhe të pasur. Tre miq të tij, të helmuar nga zilia, shpikin një akuzë të rreme dhe e dërgojnë në burg.
Picaud kalon vite në izolim, derisa takon një prift italian që i lë një thesar të fshehur. Kur del i lirë, ai nuk kërkon të ndërtojë një jetë të re. Ai kërkon drejtësi – drejtësi sipas rregullave të tij.
Njëri nga tradhtarët gjendet i vrarë me një shënim: “Numri një”. Tjetri helmohet. I treti, më i rëndësishmi, humbet gjithçka: vajzën, pasurinë, jetën.
Picaud nuk ndalet derisa të gjithë ata që e shkatërruan të paguajnë. Historia e tij është aq e pabesueshme, saqë Dumas e ktheu në një roman që do të mbetej i pavdekshëm.
A shuhet ndonjëherë flaka e hakmarrjes?
Hakmarrja është një forcë që njeriu e njeh mirë, por rrallë e zotëron. Ajo mund të duket si drejtësi, si çlirim, si mënyra e vetme për të rikthyer dinjitetin. Por shpesh, ajo kthehet në një spirale që gëlltit gjithçka: arsyen, moralin, madje edhe vetë jetën.
Nga tragjeditë e lashta te historitë moderne, një gjë mbetet e qartë: hakmarrja është një zjarr që ndizet lehtë, por shuhet me vështirësi. Dhe në fund, pyetja e vërtetë nuk është pse njerëzit marrin hak – por çfarë humbasin gjatë rrugës.
Nëse ka një mësim që historia na jep, është ky: hakmarrja mund të të japë një fitore, por rrallë të jep paqe.
Në anën e “Hakmarrësve”: Në disa raste nuk mund të thuhet se kishin krejtësisht gabim…
945: Olga e Kievit, mbretëreshë dhe shenjtore
Në historinë e Europës Lindore, pak figura janë aq të frikshme dhe të admirueshme sa Olga e Kievit. E lindur në vitin 879, ajo u martua me princin Igor dhe së bashku patën një djalë të vogël, trashëgimtarin e ardhshëm të Rusisë së Kievit. Por jeta e tyre u përmbys kur Igor u vra brutalisht nga fisi i Drevljanëve gjatë mbledhjes së taksave.
E mbetur vetëm në pushtet, me një fëmijë për të mbrojtur dhe një popull për të drejtuar, Olga u përball me një kërkesë të pacipë: Drevljanët i dërguan një delegacion prej 20 burrash për t’i propozuar martesë me princin e tyre. Ajo u tregua e qetë, e sjellshme dhe e gatshme të dëgjonte — por kjo ishte vetëm fasada e parë e një hakmarrjeje që do të hynte në legjenda.
Pasi i priti me nderime, ajo urdhëroi që të gjithë të varroseshin të gjallë. Më pas, i dërgoi princit Drevljan lajmin se pranonte martesën, por kërkonte që të gjithë fisnikët e tij të vinin personalisht në Kiev për të përgatitur ceremoninë. Kur ata mbërritën, Olga i ftoi të pushonin në një banjë me avull, një gjest mikpritjeje sipas traditës. Por sapo u mbyllën brenda, ajo urdhëroi që ndërtesa të digjej, duke i lënë të gjithë të vdekur në flakë.
Edhe pas kësaj, Drevljanët kërkuan paqe. Olga u tregua “e mëshirshme”: kërkoi vetëm tre pëllumba për çdo shtëpi. Kur i mori, i lidhi në këmbë copa squfuri dhe pëlhure të ndezshme. Pëllumbat u kthyen në folenë e tyre — dhe brenda pak minutash, çatitë prej kashte të gjithë qytetit u përfshinë nga flakët. Ata që mbijetuan, ajo i kapi dhe i shndërroi në skllevër.
Kjo hakmarrje e egër e bëri Olgën një figurë të frikshme, por më vonë ajo u shpall edhe shenjtore, një kontrast i habitshëm për një grua që dogji një qytet të tërë për të mbrojtur dinjitetin e saj dhe të birit.
1807: George Byron dhe ariu
George Byron, poeti i famshëm anglez, ishte një shpirt rebel që nuk pranonte kufizime — as nga shoqëria, as nga rregulloret akademike. Në vitin 1807, kur u regjistrua në Trinity College në Cambridge, ai u përball me një ndalim të çuditshëm: nuk lejohej të mbante me vete qenin e tij të dashur, Boatswain.
Byron u zemërua, por nuk u dorëzua. Ai studioi me kujdes rregulloren dhe zbuloi se ndalimi përmendte vetëm qentë. Kështu, në një akt të guximshëm dhe plot humor të zi, ai solli në kolegj një ari të vogël. Profesorët nuk kishin asnjë argument ligjor për ta ndaluar, ndaj u detyruan ta pranonin këtë “student” të pazakontë.
Ky episod mbeti një nga shembujt më të famshëm të mënyrës se si Byron i kundërvihej rregullave që i konsideronte të padrejta — një hakmarrje e vogël, por plot stil dhe ironi.
1946: Për gjakun e hebrenjve
Pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, bota u përball me plagën më të errët të shekullit: Holokaustin. Aleatët nisën procesin e identifikimit dhe ndëshkimit të kriminelëve nazistë, por politika ndërkombëtare kërkonte edhe pajtim me Gjermaninë. Kjo çoi në Procesin e Nurembergut, ku u gjykuan vetëm 47 persona të përfshirë në Shoah — një numër që shumë hebrenj e konsideruan të pamjaftueshëm.
Në këtë klimë zhgënjimi, disa ish-partizanë hebrenj që kishin luftuar në getot polake u bashkuan nën drejtimin e Abba Kovnerit. Ata formuan grupin “Dam Yehudi Nakam” — “Gjakut hebre do t’i merret hak”. Qëllimi i tyre ishte i qartë dhe i tmerrshëm: të vrisnin 6 milionë gjermanë, aq sa ishin viktimat hebreje të kampeve të përqendrimit.
Fillimisht, ata u përqendruan te individë të veçantë: ish-nazistë të vrarë në aksidente të inskenuara ose të paraqitur si vetëvrasje. Por shumë shpejt, plani u zgjerua në përmasa të frikshme: helmimi i sistemeve të ujit në qytetet kryesore gjermane.
Kovner u nis drejt Evropës me një sasi të madhe arseniku, por u arrestua nga britanikët dhe materiali iu konfiskua. Pjesëtarët e tjerë të grupit vendosën të zbatonin një plan më të kufizuar: helmuan bukën e destinuar për të burgosurit gjermanë në kampin amerikan të Nurembergut. Qindra të dënuar u sëmurën rëndë, por numri i vdekjeve mbetet i paqartë edhe sot.
Ky episod mbetet një nga kapitujt më të errët dhe më pak të njohur të pasluftës — një përpjekje e dëshpëruar për të rikthyer drejtësinë përmes hakmarrjes.
… nuk ka furi të ferrit më të keqe se një grua e refuzuar
2014: Ai Hollande joshësi
William Shakespeare shkruante dikur se “nuk ka furi të ferrit më të keqe se një grua e refuzuar”. Në Francën e vitit 2014, presidenti François Hollande e kuptoi shumë mirë këtë thënie, kur në libraritë e vendit shpërtheu si bombë libri i ish-partneres së tij, Valérie Trierweiler.
Autobiografia e saj, Faleminderit për këtë moment, ishte një rrëfim i gjatë dhe i dhimbshëm i marrëdhënies së tyre, por edhe një akt hakmarrjeje i ftohtë dhe i llogaritur. Në faqe pas faqeje, Valérie e paraqiste presidentin si një burrë të dyfishtë, të pandershëm dhe të gatshëm të përdorte fjalë përçmuese për më të varfrit, duke e akuzuar se i quante sans dents — “pa dhëmbë”.
Ky zbulim tronditi opinionin publik dhe e uli popullaritetin e Hollande në nivelet më të ulëta të historisë së presidencës franceze. Por çfarë e shtyu Valérie-n drejt një hakmarrjeje kaq të ashpër?
Rreth tetë muaj më parë, një paparac kishte zbuluar se Hollande kishte një lidhje të fshehtë me aktoren Julie Gayet. Vizitat e tij të natës në një apartament pranë Elizesë u bënë lajm kombëtar. Valérie, partnerja zyrtare e presidentit, u poshtërua publikisht dhe përjetoi një tronditje aq të fortë sa përfundoi në spital.
Kur doli prej andej, ajo nuk kërkoi heshtje, por drejtësi sipas mënyrës së saj. Dhe drejtësia e saj erdhi në formën e një libri që tronditi Francën dhe e la Hollande-n të pambrojtur përballë zemërimit të një gruaje të lënduar.
Charles Wilson: historia e një karriere politike që nisi për të marrë hak për vdekjen e një qeni
Charles Wilson, i lindur në vitin 1933, u bë një nga politikanët më të njohur amerikanë të Partisë Demokratike, i zgjedhur në Kongres në vitin 1973. Ai njihej për jetën e tij të shthurur, për festat e shpeshta dhe për stafin e tij të përbërë nga gra të reja dhe tërheqëse, të cilat media i quante “Engjëjt e Charlie-t”.
Në politikën e jashtme, Wilson u bë i famshëm për mbështetjen e tij ndaj luftëtarëve afganë kundër Bashkimit Sovjetik — një histori që më vonë u përjetësua në filmin Lufta e Charlie Wilson, me Tom Hanks në rolin kryesor.
Por pak e dinë se rruga e tij drejt politikës nisi nga një hakmarrje krejt personale.
Pas Luftës së Dytë Botërore, kur Wilson ishte ende një djalosh, qeni i tij hyri gabimisht në oborrin e fqinjit. Fqinji, i zemëruar, i helmoi ushqimin dhe e vrau kafshën. Dhimbja e humbjes e përfshiu djalin e ri, por ajo që lindi brenda tij nuk ishte dorëzim — ishte vendosmëria për t’u hakmarrë.
Fqinji ishte kandidati favorit për postin e kryebashkiakut të qytetit Trinity. Wilson, megjithëse i mitur, nisi një fushatë të pamëshirshme kundër tij: trokiti derë më derë, bindi banorët të mos e votonin dhe, pasi mori një leje të përkohshme drejtimi, transportoi në qendrat e votimit 96 persona që nuk mund të shkonin vetë.
Rezultati ishte tronditës: kandidati u mund me vetëm 16 vota diferencë. Wilson, i kënaqur nga fitorja, shkoi personalisht t’i tregonte fqinjit se pse kishte vepruar ashtu — dhe i kërkoi të mos vriste më kurrë kafshë të pafajshme.
Ajo ditë shënoi jo vetëm hakmarrjen e tij, por edhe fillimin e një karriere politike që do ta çonte deri në qendër të skenës ndërkombëtare. Në një farë mënyre, duke marrë hak për qenin e tij, Charles Wilson zbuloi pasionin e jetës së tij.
