Vjen një moment në jetë kur çdo njeriu kur kupton se fëmijëria nuk ishte aq e pafajshme sa dukej. Dhe ndoshta asgjë nuk e tregon këtë më mirë sesa historia e vërtetë e përrallave që kemi dëgjuar përpara gjumit. Sepse pas pyjeve magjike, princeshave të bukura dhe fundeve romantike që njohim sot, fshihen histori që dikur qarkullonin në Europën mesjetare si rrëfime të frikshme për urinë, dhunën, seksualitetin, vdekjen dhe frikën primitive të njeriut.
Shumë kohë përpara se Hollywoodi t’i kthente në spektakël familjar, këto tregime ishin pasqyra brutale të shoqërive të varfra dhe të egra europiane, ku fëmijët braktiseshin, gratë konsideroheshin të zëvendësueshme dhe mbijetesa ishte i vetmir ligji real. Vëllezërit Grimm, Charles Perrault dhe autorë të tjerë nuk i shpikën këto histori; ata thjesht mblodhën rrëfime popullore që kishin kaluar nga një brez në tjetrin, duke u transformuar vazhdimisht sipas frikërave të kohës.
Por me kalimin e viteve, shoqëria europiane ndryshoi. U krijua ideja moderne e fëmijërisë si periudhë pafajësie. Dhe bashkë me këtë transformim, edhe përrallat nisën të pastroheshin. Skenat e gjakut u zhdukën. Kanibalizmi u censurua. Vdekjet u zëvendësuan me puthje dashurie. Krimet u zbutën. Princeshat filluan të shpëtoheshin.
Megjithatë, nën sipërfaqen e versioneve moderne, e vërteta vazhdon të jetojë. Dhe ajo është shumë më e errët sesa kemi menduar.
🩸 Kësulëkuqja: përralla që dikur përfundonte me vdekje
Sot historia e Kësulëkuqes duket krejt e pafajshme: një vajzë e vogël mashtruar nga një ujk, e shpëtuar në fund nga një gjuetar trim. Por versionet më të vjetra europiane nuk njihnin as shpëtim, as mëshirë.
Në variantin e Charles Perrault, vajza dhe gjyshja përfundonin të gllabëruara nga ujku pa asnjë fund të lumtur. Nuk kishte asnjë druvar që të vinte në momentin e fundit për të rikthyer drejtësinë. Historia ishte ndërtuar si paralajmërim brutal për vajzat e reja që të mos u besonin të huajve.
Por versionet popullore franceze shkonin edhe më larg. Në disa rrëfime të hershme, ujku e detyronte vajzën të hante mishin e gjyshes dhe të pinte gjakun e saj pa e ditur. Një skenë që sot do të konsiderohej horror ekstrem, por që atëherë përdorej si metaforë e humbjes së pafajësisë dhe rrezikut seksual.
Edhe detaji i famshëm i kapuçit të kuq nuk ekzistonte fillimisht. Ai u shtua më vonë për ta bërë personazhin më të dallueshëm dhe më simbolik. Në origjinë, përralla ishte shumë më primitive, më e ashpër dhe pa asnjë dritë shprese.
👑 Borëbardha dhe fundi mizor që Disney nuk e tregoi kurrë
Borëbardha që njohim sot është simboli klasik i princeshës së pastër dhe triumfit të dashurisë. Por versioni i parë i vëllezërve Grimm kishte një atmosferë shumë më të errët dhe pothuajse makabre.
Në rrëfimin origjinal, gruaja që kërkonte vdekjen e Borëbardhës nuk ishte njerka, por vetë nëna biologjike. Ky element më vonë u ndryshua, sepse ideja e maternitetit në Europën e shekullit XIX po konsiderohej e shenjtë dhe publiku nuk pranonte më figura nënash vrastare.
Por detaji më tronditës lidhet me “ringjalljen” e Borëbardhës. Nuk ekzistonte asnjë puthje romantike. Princi, i fiksuar pas bukurisë së saj të vdekur, kërkonte ta mbante arkivolin pranë vetes për ta soditur vazhdimisht. Vetëm kur një shërbëtor i irrituar godiste trupin e saj, copa e mollës dilte nga fyti dhe ajo rikthehej në jetë.
Fundin më mizor e kishte mbretëresha. Si ndëshkim, ajo detyrohej të vishte këpucë hekuri të skuqura në zjarr dhe të kërcente derisa të vdiste mes dhimbjeve.
Në botën moderne, Disney e transformoi këtë histori në një fantazi romantike. Por rrënjët e saj mbeten të zhytura në obsesionin mesjetar për ndëshkimin brutal.
🍞 Hänsel dhe Gretel: historia e urisë dhe braktisjes
Pak përralla pasqyrojnë aq qartë tmerrin social të Europës së vjetër sa Hänsel dhe Gretel. Historia e dy fëmijëve të lënë në pyll nuk ishte fantazi; ishte reflektim i një realiteti ku uria shpesh i shtynte familjet drejt akteve ekstreme.
Në versionet e para, nuk ishte njerka ajo që kërkonte abandonimin e fëmijëve, por vetë nëna biologjike. Më vonë, edhe këtu figura e nënës u “pastrua” për arsye morale dhe sociale.
Pylli në këtë histori nuk është thjesht ambient magjik. Ai simbolizon frikën primitive të humbjes, izolimit dhe vdekjes. Ndërsa shtëpia prej ëmbëlsirash, aq e famshme sot, ishte metafora e tundimit fatal: diçka që duket e bukur nga jashtë, por fsheh shkatërrimin.
Elementi i kanibalizmit, me shtrigën që dëshiron të hajë fëmijët, nuk ishte thjesht shpikje horror. Ai vinte nga një Europë e uritur, ku tregimet për njerëz që hanin mish njerëzor gjatë krizave ekstreme nuk ishin të panjohura.
Dhe kështu, një histori që sot tregohet si aventurë për fëmijë, dikur ishte një pasqyrë e frikshme e varfërisë dhe dëshpërimit njerëzor.
🌹 Bukuroshja e Fjetur dhe versioni që tronditi Europën
Ndoshta asnjë përrallë nuk është transformuar aq shumë sa Bukuroshja e Fjetur. Versioni romantik i princeshës që zgjohet nga puthja e princit është larg realitetit të tregimeve të hershme europiane.
Në rrëfimet mesjetare, princesha nuk zgjohej nga dashuria, por bëhej viktimë e abuzimit seksual ndërsa ishte në gjumë. Nga ky akt lindnin dy fëmijë dhe vetëm më vonë ajo zgjohej, jo nga një puthje, por nga ndërhyrja e njërit prej foshnjave.
Në variantin italian të Giambattista Basile, historia përfshin tradhti, kanibalizëm dhe tentativa vrasjeje. Ishte një tregim për pushtetin, epshin dhe brutalitetin njerëzor, jo për romantizëm.
Me kalimin e kohës, Europa e shekullit XIX filloi të refuzonte tregime kaq të errëta për publikun e ri. Kështu, versionet moderne zëvendësuan traumën me magjinë dhe dhunën me dashurinë.
Por hija e historisë origjinale mbeti gjithmonë aty.
👠 Hirushja, Maçoku me Çizme dhe bota e errët që fshihej pas princeshave
Edhe Hirushja nuk ishte historia elegante që njohim sot. Në versionin e Grimmëve, motrat e saj prisnin gishtat e këmbëve për të futur këmbën në këpucën e princit. Ndërsa në fund, pëllumbat ua nxirrnin sytë si ndëshkim.
Rapunzeli, nga ana tjetër, në variantet e hershme mbetej shtatzënë nga princi, ndërsa ai verbohej pasi hidhej nga kulla. Elementët seksualë dhe dramatikë ishin shumë më të theksuar sesa në adaptimet moderne.
Madje edhe Maçoku me Çizme, që sot duket histori komike, kishte variante ku personazhet përfundonin të vrarë ose të hedhur nga dritaret.
Në të gjitha këto histori ekziston një element i përbashkët: përrallat nuk ishin krijuar për t’i bërë fëmijët të ëndërronin. Ato synonin të paralajmëronin për botën.
Ndoshta arsyeja pse këto përralla vazhdojnë të jetojnë edhe sot nuk lidhet vetëm me magjinë e tyre, por me faktin se ato mbajnë brenda frikërat më primitive të qenies njerëzore: braktisjen, urinë, vdekjen, tradhtinë, pushtetin dhe dëshirën për të mbijetuar.
Disney, kinemaja moderne dhe letërsia për fëmijë i mbuluan këto histori me ngjyra, muzikë dhe funde të lumtura. Por nën sipërfaqe, ujku vazhdon të jetë grabitqar, pylli mbetet vend rreziku dhe princeshat jetojnë ende në një botë ku pafajësia mund të shkatërrohet brenda një nate.
Sepse përrallat e vërteta nuk lindën për të na bërë të flemë të qetë. Ato lindën për të na kujtuar se bota ka qenë gjithmonë shumë më e errët sesa tregimet që u tregojmë sot fëmijëve tanë.
