Katër vjet pas fillimit të pushtimit rus të Ukrainës, një fjali vazhdon të përsëritet si “mantra” në mediat perëndimore dhe nga gojët e udhëheqësve politikë: agresioni i Moskës ishte “i paprovokuar”, i diktuar vetëm nga vullneti imperialist i Rusisë. Zgjerimi i NATOs drejt Lindjes? Një argument i dashur vetëm nga propaganda e Kremlinit. Një gjykim që, pa vënë në dyshim paligjshmërinë e pushtimit sipas të drejtës ndërkombëtare, po vihet sot në diskutim nga dokumente zyrtare britanike të deklasifikuara — të cilat tregojnë një histori shumë të ndryshme.
Kur arkivat flasin më fort se propaganda
Hulumtimi i publikuar nga Declassified UK, i bazuar në letra të Arkivit Kombëtar të Londrës nga vitet 1995-1999, zbulon se zyrtarët dhe kryeministrat britanikë ishin në mënyrë të përsosur të vetëdijshëm se zgjerimi i NATOs drejt Lindjes — veçanërisht përfshirja e shteteve baltike dhe, potencialisht, e Ukrainës — do të perceptohej nga Moska si provokim i drejtpërdrejtë, me rrezikun konkret të një shpërthimi të dhunshëm të ekuilibrave evropianë.
Kjo nuk është apologji për pushtimin. Është thjesht kthim te fakti — një fakt që u fsheh, u shtyp, u shndërrua në “narrativë” të kontrolluar. Dhe tani, kur gazetat si New York Times fillojnë të pranojnë se zgjerimi i NATOs “kontribuoi” në nxitjen e konfliktit, pyetja është: Pse u injoruan paralajmërimet? Dhe kush paguan çmimin e atij injorimi?
Dokumenti i 1997-s: John Major e dinte se Rusia do të “antagonizohej”
Një “briefing” i marsit 1997, hartuar për kryeministrin konservator John Major në prag të një takimi me sekretarin e përgjithshëm të NATOs Javier Solana, është eksplicit. Në dokument lexohet se një zgjerim “shumë i gjerë dhe shumë i shpejtë” do ta vinte në provë strukturat e Aleancës, por mbi të gjitha do të “antagonizonte Rusinë”.
Teksti shton se vendime të mëtejshme mbi cilët shtete të pranohen, dhe kur, “do të provokonin rusët”. Në atë kohë, pavarësisht opozitës së ashpër të Moskës, NATO po vlerësonte hyrjen e Republikës Çeke, Hungarisë dhe Polonisë (të cilat do të hynin në 1999), me Slloveninë dhe Rumaninë si kandidate të ardhshme.
Por nyja e vërtetë politike, e theksuar nga vetë zyrtarët britanikë, kishte të bënte me shtetet baltike dhe Ukrainën. Po ai briefing për Major shënonte se presidenti rus Boris Jelcin “do të kërkonte me siguri siguri nga partnerët kryesorë se NATO nuk do të pranonte Baltikët dhe Ukrainën”. Përgjigjja britanike ishte tashmë shkruar: “Prej nesh nuk do të marrë asgjë.”
“Çështje nervalgitike” dhe frikërat që u bënë realitet
Në shkurt 1997, zëvendësministri i Jashtëm rus Nikolai Afanasievsky i përkufizoi “provokim të hapur” diskutimet mbi hyrjen e ish-republikave sovjetike në NATO, gjatë një bisede me ambasadorin britanik në Moskë Jeremy Greenstock. Ky i fundit u përpoq ta qetësonte, duke deklaruar se “NATO nuk kishte ndërmend të pranonte anëtarë të ish-Bashkimit Sovjetik në këtë fazë”. Do të demantohej shtatë vjet më vonë, kur në 2004 shtetet baltike hynë të gjithë në Aleancë.
Zyrtarët britanikë pranë NATO-s informuan Foreign Office se zgjerimi në territoret e ish-BRSS ishte për rusët një “çështje nervalgitike”. Dhe presidenti Jelcin, në një letër për Major në prill 1997, shkruante: “Qëndrimi ynë negativ ndaj planeve të zgjerimit të NATO-s mbetet i pandryshuar. Zbatimi i tyre do të ishte gabimi më i madh i Perëndimit në gjithë pasluftën.”
Vetë Major, në një bisedë me kryeministrin holandez Wim Kok në janar 1997, e pranoi pa eufemizma: “Frikërat ruse ishin reale.” Po ai kryeministër britanik, në një takim me homologun irlandez John Bruton në maj 1995, kishte vërejtur se “frika e tyre themelore ishte rrethimi”, duke shtuar se për Moskën, NATO kishte “një simbolizëm dhe një rezonancë politike shumë më kërcënuese” krahasuar me Bashkimin Evropian. Dhe për baltikët: “do të ishte shumë e vështirë të kishe një kufi të NATO-s drejtpërdrejt kundër Rusisë.”
Paralajmërimet e Chernomyrdinit: “Një situatë e brishtë që mund të shpërthejë”
Paralajmërimet ruse nuk ishin vetëm retorikë. Në dhjetor 1996, kryeministri rus Viktor Chernomyrdin i tha privatisht Major-it: “Rusia nuk mund ta ndalojë zgjerimin e NATO-s, por kjo do të krijojë një situacion të brishtë që mund të shpërthejë.”
Fjalë profetike, të injoruara. Në atë kohë, qeveria britanike rekomandonte gjithsesi një zgjerim “të ngadaltë” dhe zhvillimin e “një marrëdhënieje unike me Rusinë”. Por me ardhjen e Tony Blair në pushtet në maj 1997, dhe më shumë akoma pas ngjitjes së Vladimir Putinit në gusht 1999, Londra vuri bast në një “mësyrje” progresive të Moskës ndaj zgjerimit të NATO-s. Një bast i humbur.
Në shkurt 2000, John Goulden, zyrtar i lartë britanik në NATO, shkruante se zgjerimi ishte “ende shumë nervalgjik” për Rusinë. Një zyrtar rus i kishte confiduar se kjo “ekuivalente me mbylljen e dritares së Pjetrit të Madh në Perëndim”. Për ta bërë klimën edhe më të nxehtë, kishte ndihmuar lufta e Kosovës së 1999 — bombardimet e NATO-s kundër Serbisë, aleate të Moskës, pa mandat të OKB-së — dhe politikat e SHBA-së dhe Britanisë në Irak, përfshirë bombardimet e 1998 që gjithashtu mungonin autorizimin e OKB-së.
Profecia e Kennan: “Fillimi i një Lufte të re të Ftohtë”
Vitet e kaluara, pas viteve të narrativave që shpesh e kanë thjeshtuar shkaqet e konfliktit ruso-ukrainas, duke demonizuar ata që ngrinin dyshime mbi versionin dominues në Perëndim, New York Times publikoi një artikull që shënonte një ndryshim të qartë perspektive, duke pranuar se zgjerimi i NATOs drejt Lindjes ka kontribuar në nxitjen e pushtimit rus të Ukrainës, që filloi në shkurt 2022. Artikulli i New York Times theksonte se, nga perspektiva e Moskës, forcimi i mbrojtjeve ruse pranë kufirit finlandez është një përgjigje e drejtpërdrejtë ndaj pranisë në rritje të NATO-s.
Edhe (disa) strategë amerikanë, në fakt, ishin në mënyrë të përsosur të vetëdijshëm se çfarë do të përfaqësonte zgjerimi i NATOs drejt Lindjes për Federatën Ruse. Mbi të gjitha, është mirë të kujtohet George Kennan, babai intelektual i politikës amerikane të “përmbajtjes” gjatë Luftës së Ftohtë, i cili në një intervistë për New York Times në maj 1998 paralajmëroi se çfarë do të vinte në lëvizje zgjerimi i NATOs drejt Lindjes.
“Mendoj se është fillimi i një Luftë të Re të Ftohtë,” shpjegoi Kennan. “Mendoj se rusët do të reagojnë gradualisht në mënyrë mjaft negative dhe kjo do të ndikojë në politikat e tyre. Mendoj se është një gabim tragjik. Nuk kishte asnjë arsye për këtë. Askush nuk po e kërcënonte askënd.”
Kur fakti mposht narrativën
Çfarë na mëson kjo histori? Na mëson se politika e jashtme e fuqive të mëdha shpesh luan me zjarri duke e ditur se po luan me zjarrin. Na mëson se “narrativat” e ndërtuara për konsum publik — “agresion i paprovokuar”, “imperializëm rus”, “NATO mbrojtëse” — janë thjesht maska për interesa gjeopolitike që u shpallën qartë në korridoret e pushtetit dekadë më parë.
John Major e dinte. Tony Blair e dinte. Zyrtarët e NATO-s e dinin. Dhe vazhduan gjithsesi.
Tani, kur flakët po përpijnë Ukrainën dhe kur tensionet po rrishen përsëri, pyetja nuk është më “kush ka të drejtë” — pushtimi është krim, pa dyshim. Pyetja është: A do të mësojmë më në fund nga gabimet? A do të pranojmë se politika e “zgjerimit pa kufij” ka çmim? A do të dëgjojmë zërat paralajmërues përpara se të jetë tepër vonë?
George Kennan e tha në 1998. Ai kishte të drejtë. Dhe ne e ignoruam — me çmimin që e shohim sot.
Materiali është përgatitur nga bashkëpunëtorë të jashtëm të gazetatjeter.com
