Në një vit ku zjarri i Beatlemania-s po pikonte ende nëpër stadiumet dhe aeroportet e botës, diçka po ndodhte larg syve të publikut. Nëpër korridoret e studiove të regjistrimit në Abbey Road, katër djem që kishin mësuar të luanin për të mbijetuar po mësonin të krijonin për të jetuar.
Vitin 1965 nuk ishte thjesht një tjetër vit kalendarik në biografinë e Beatles – ai ishte kufiri ku mbaronte një epokë dhe fillonte një tjetër, pa zhurmën e sirenavet apo shpalljet e gazetave.
Ishte viti kur Paul McCartney u gjend i vetëm përballë një mikrofoni me një kuartet violinash, duke regjistruar një këngë që do të bëhej më e mbuluar në historinë e muzikës pop.
Ishte viti kur George Harrison ngriti një sitar indian për herë të parë në një këngë rock, duke hapur një derë që askush nuk dinte se ekzistonte.
Ishte viti kur John Lennon dhe Paul McCartney filluan të shkruanin si dy novelistë që ndajnë të njëjtën dhomë hoteli, por ëndërrojnë botë të ndryshme.
Dhe ishte viti kur Ringo Starr, gjithmonë në hije, i dha grupit shpirtin e tij të pathyeshëm me një batutë që do të mbetej në kujtesën kolektive.
Ky nuk është një tregim për triumfin e zakonshëm. Ky është tregimi i një metamorfoze që ndodhi mes dy albumesh, dy filmash, dhe një dekorate mbretërore që askush nuk e kërkoi – por që të katër e pranuan me atë përzierje të pashpjegueshme modestie dhe cinizmi që vetëm Beatles dinin ta mbanin.
Kur posta e kryeministrit gjendet te një kamarier
Në qershor të atij viti, në mes të turneut që i çonte nga një stadium në tjetrin, një zarf me vulën e zyrës së Kryeministrit britanik mbërriti në dhomën e zhveshjes së Beatles. Askush nuk e kishte hapur.
Ditë më vonë, George Harrison po shfletonte një piramidë letrash nga fansat kur gjeti atë zarf të fshehur mes kartolinave me zemra dhe fotografive të nxjerra nga gazetat. “Duhej të ishte aty prej të paktën dy ditësh,” do të tregonte ai më vonë gazetarëve të mbledhur në një konferencë për shtyp që do të hyjë në histori jo për formalitetet, por për përgjigjet që i dhanë asaj.
Brenda zarfit, një letër që i njoftonte se Mbretëria e Bashkuar i kishte zgjedhur ata MBE – Anëtarë të Orderit të Perandorisë Britanike. Paul e pa të parin, por mendoi se ishte një shaka. Pastaj, duke kontrolluar pjesën tjetër të postës, zbuluan se çdo anëtar i grupit kishte marrë të njëjtën letër. Në vend që të emocionoheshin, ata reaguan me atë lloj distancimi që i bënte të dukeshin sikur po flisnin për motin.
Kur gazetarët i pyetën pse i kishin dhënë atë nder, Ringo, djali që gjithmonë e gjente fjalën e duhur në momentin e gabuar, u përgjigj pa filtrim: “Mendoni për të gjitha dollarët që kemi sjellë nga Amerika!” John, më i mprehti, shtoi: “Kemi paguar shumë taksa qeverisë, apo jo?” Kjo nuk ishte thjesht modesti e rremë. Ishte një manifest i heshtur i tyre: ata e dinin se fama e tyre ishte një produkt i tregut, jo i misionit.
E megjithatë, atë ditë në Pallatin Buckingham, kur princet e rinj të rockut u përkulën para mbretëreshës, diçka ndryshoi. Nuk ishte thjesht një medalje. Ishte njohja zyrtare që këta katër djem nga Liverpuli, që kishin filluar duke luajtur në klubet e zeza të portit, tani ishin pjesë e narrativës kombëtare. Por ajo që ndodhi pas kësaj – brenda muajve, jo viteve – do të tregonte se medalja ishte vetëm një pikë në hartën e një udhëtimi shumë më të gjatë.
Kënga që Paul regjistroi vetëm dhe që ndryshoi rregullat e grupit
Në mes të vitit, në një studio regjistrimi në Londër, Paul McCartney u ul përballë një mikrofoni me një kitarë akustike. Kënga quhej “Yesterday”. Ishte një melodijë e thjeshtë, me vargje që flisnin për një dashuri të humbur në mënyrë kaq të përgjithshme sa çdo njeri mund ta bënte të vetën.
Por ajo që ndodhi më pas ishte revolucionare: për herë të parë në historinë e Beatles, një anëtar i grupit regjistroi një këngë pa pjesëmarrjen e të tjerëve. Dhe më tej, në vend të baterisë, basit dhe dy kitarave elektrike që kishin përcaktuar identitetin e tyre, Pauli shtoi diçka krejt të panjohur – një kuartet violinash që luante me nuanca të një muzike dhome.
Kjo ishte një shkelje e heshtur e kontratës së pandëshkruar mes tyre. Deri atëherë, Beatles ishin një njësi e pandashme: katër persona, katër instrumente, një shpirt. Tani, për herë të parë, kënga ishte më e rëndësishme se formacioni. Arritimi duhej t’i shërbente këngës, jo anasjelltas.
Kur “Yesterday” u publikua si singël në Amerikë, revistat muzikore shkruan me tituj që tregonin se sa thellë kishte hyrë ndryshimi: “Paul McCartney është numër një pa Beatles.” Kjo ishte një frazë që dikur do të konsiderohej tradhti. Por në 1965, ajo thjesht pasqyronte një realitet që po lindte: grupi po bëhesh më i madh se shuma e pjesëve të tij, duke lejuar që pjesët të ekzistonin edhe njëra pa tjetrën.
Megjithatë, kur vinte puna për ta luajtur live, Beatles rezistuan ndryshimit. Ata refuzuan ta publikonin “Yesterday” si singël në Britani, nga frika se do ta dëmtonin imazhin e tyre rock. Dhe kur e luajtnë në skenë, e bënë me një version që s’donte të dinte gjë me violinat – Paul në bas, John dhe George në kitarat elektrike, Ringo në bateri, të gjithë duke u përpjekur të japin ritëm një kënge që kërkonte heshtje. Ishte sikur po përpiqeshin ta maskonin një të vërtetë që ata vetë nuk ishin gati ta pranonin para turmave që ende bërtisnin emrat e tyre.
Dy shpirtra në trupin e një kënge
Nëse “Yesterday” tregonte se Beatles po mësonin të ndaheshin në studio, singli “Day Tripper / We Can Work It Out” tregoi se ata po mësonin të bashkëjetonin me dy fytyra. Anën A, “Day Tripper”, ishte një këngë rock me riff të zjarrtë, e shkruar kryesisht nga John – muzika për turmat, për koncertet, për energjinë që i kishte bërë të famshëm. Por anën B, “We Can Work It Out”, ishte diçka tjetër. Pauli kishte shkruar një këngë optimiste për zgjidhjen e konflikteve, por John i kishte futur një pjesë të mesme në tre katërcerek dhe me ton minor që e kthente atë optimizëm në një pyetje të pazgjidhshme.
Dhe pastaj ishte instrumenti që ndodhej aty – një harmonium, një vegël me taste nga shekulli i nëntëmbëdhjetë që kujtonte kisha dhe shtëpi plakësh, jo klube nate. Kitarat elektrike u zhdukën përsëri, duke lënë vend për akustikët. Në këtë këngë, dy minuta e gjysmë, mund të dëgjohej e ardhmja: dy autorë që shkruanin kapituj të ndryshëm të së njëjtës libër, dy zëra që këndonin të njëjtën melodi por me gjuhë të ndryshme. Kjo dikotomi, kjo ndarje stilistike dhe emocionale mes McCartney-t dhe Lennon-it, që në “We Can Work It Out” shfaqej si një eksperiment i kujdesshëm, dy vjet më vonë do të gjente kulmin në “A Day In The Life” – aty ku dy pjesë të këngës nuk flasin fare me njëra-tjetrën, por bashkë krijojnë një univers të plotë.
Kur sitar-i zëvendësoi kitarën dhe rrugët nuk ishin më rrugë
Nëntorin e atij viti, Beatles publikuan “Rubber Soul”, albumin ku e kaluara nuk ishte më e mirëpritur. Në këngën “Norwegian Wood (This Bird Has Flown)”, George Harrison ngriti një sitar indian dhe e futi në qendër të një kënge pop. Për shumë dëgjues, kjo ishte “momenti” – jo thjesht një instrument i ri, por një filozofi e re.
Kitarra, vegla e revolucionit rinor, instrumenti që kishte përkufizuar identitetin e gjeneratës, u tërhoq në hije. Në vend të saj, një tel i çeliktë i tensionuar mbi një kungull të thatë, një zë që vinte nga një kontinent tjetër, një kulturë që këta djem nga porti i Liverpult as nuk e kishin vizituar kurrë.
Por metamorfoza ishte më e thellë se shtimi i një instrumenti egzotik. Në “Michelle”, Paul-i luajti me tre kitarë të ndryshme – dy akustike dhe një klasike – ndërsa George-i improvizonte një solo elektrik aq të ngarkuar me bas sa të ishte i painjohur. Në “Think For Yourself”, basi i McCartney-t u trajtua me efekt fuzz, duke u shndërruar në një zhurmë shtrati. Dhe në këngë si “I’m Looking Through You” dhe “Run For Your Life”, perkusionet u zbutën – marakasa dhe tamburello zëvendësuan baterinë e rëndë, duke krijuar një atmosferë të re, më të lehtë, më të ndërgjegjshme.
Jashtë studiove, numrat flisnin një gjuhë të qartë. Në 1964, Beatles kishin dhënë 131 koncerte. Në 1965, vetëm 56. Mes janarit dhe prillit, ata nuk u ngjitën në asnjë skenë – ishin duke xhiruar filmin e dytë, “Help!”. Pastaj, nga fundi i gushtit deri në dhjetor, pushuan përsëri. Dhe kur mbyllën turneun britanik më 12 dhjetor, ata nuk do të ktheheshin në skenë deri në majin e vitit tjetër. Rrugët po bëheshin më të shkurtra, pushimet më të gjata, dhe dëshira për të qëndruar në studio po bëhej më e fortë se etja për turmat.
Parashikimi i revolucionit që do të vinte
Në mars të vitit 1966, vetëm tre muaj pasi kishin mbyllur vitin 1965, John Lennon dha një intervistë që tingëllonte si një testament i shkruar në gjuhën e ëndrrave. Fliste për albumin e ardhshëm, për muzikën elektronike, për eksperimentet me dy gota që bënin tinguj kur i preje me gishtërinj, për zhurmat e kapura nga radio të rastësishme të vendosura në loop. “Disa njerëz ndërtojnë simfoni me këto gjëra,” tha ai. Dhe pastaj, me atë zë që gjithmonë e dinte kur të ndalonte, shtoi: “Të gjitha ato grupe budallaqe… Kurrë më!”
“Kurrë më.” Dy fjalë që peshonin më shumë se çdo kontratë. Kurrë më koncerte. Kurrë më muzikë konvencionale. Kurrë më Beatles siç i kishin njohur. Ideja që do të karakterizonte “Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band” – një album pa pauza mes këngëve, një përvojë e vazhdueshme dëgjimi – kishte lindur tashmë në mendjet e tyre, dy vjet para se të bëhej realitet.
Paul dhe John po eksperimentonin me gota dhe radio, me tape loops dhe elektronikë, gjëra që më vonë do të gjendeshin në projektet e tyre solo – John duke i çuar në ekstrem në disqet e tij eksperimentale të viteve 1968-69, Paul duke i shpërndarë nëpër diskografinë e tij të gjatë, nga “Glasses” ku bën gota të bien, tek “Reception” ku zhurmat e stacioneve radio ndërpriten melodinë.
Por në atë intervistë të marsit 1966, ajo që dëgjohej ishte zhurma e një dere që mbyllej. Dera e rrugës, e turneut, e koncerteve që i bënin të ndjenin sikur po luajnë në një dhomë zhveshjeje të madhe pa dritare. Dera e nevojës për të kënaqur turmat me të njëjtën formulë. Dera e Beatles si produkt dhe hapja e Beatles si proces. Në fund të vitit 1965, ata nuk e dinin ende, por e ndjenin: kurrë më nuk do të ishin të njëjtët. Dhe historia, duke shkuar përpara, do të tregonte se “kurrë më” ishte fillimi i gjithçkaje që i bëri të pavdekshëm.
Kur vitin 1965 e mbyllën portat e studiove të Abbey Road, katër djemtë që kishin hyrë në të si një grup rock’n’roll dolën prej aty si diçka që asnjë etiketë nuk mund ta përkufizonte. Nuk ishin më thjesht një band. Ishin një laborator. Ishin dy autorë që shkruanin në gjuhë të ndryshme por botonin të njëjtin libër. Ishte një kitarist që ktheu sytë nga Lindja kur të gjithë të tjerët shikonin perëndimin. Ishte një baterist që me një batutë të vetme mund të bënte një dekoratë mbretërore të duket e vogël. Dhe ishte një basist që, duke regjistruar i vetëm me violinat, krijoi një këngë që do të jetonte më gjatë se çdo koncert që kishin dhënë ndonjëherë.
Viti 1965 nuk pati një datë të vetme ku gjithçka ndryshoi. Ndryshimi ndodhi nëpër intervale – një këngë këtu, një instrument atje, një pushim më i gjatë se zakonisht, një intervistë ku fjalët “kurrë më” dolën pa u planifikuar. Ishte një revolucion i heshtur, pa flamuj dhe pa shpallje. Dhe pikërisht sepse ishte i heshtur, ishte i vërtetë. Në një botë që po bërtiste, Beatles zgjodhën të pëshpërisnin. Dhe në atë pëshpërimë, ata gjetën zërin që do të dëgjohej për shekuj.
KANË THËNË PËR ‘RUBBER SOUL’
PAUL McCARTNEY
“Ka dy gjëra që kanë ndikuar vitin 1965 dhe ne vetë: Dylan për tekstet dhe The Who për tingullin e feedback-ut”
GEORGE MARTIN
“RUBBER SOUL i prezantoi botës Beatles-ët e rinj. Filluam të mendojmë për albumet sikur të kishin një identitet të tyre”
GEORGE HARRISON
“Ishim të sigurt se po bënim një album të mirë. Provuam të bënim gjëra të reja, duke gjetur tinguj që më parë nuk ishim në gjendje t’i gjenim”
BRIAN WILSON
“Besoj se RUBBER SOUL është albumi më i mirë i të gjitha kohërave. Më pëlqen mënyra si rrjedh. Ishte një sfidë për mua të bëja diçka të ngjashme. Më dha shtysën drejt PET SOUNDS. Nuk ishte më muzikë pop, shkonte përtej”
JOHN MCLAUGHLIN
“Beatles-ët e çuan pop-in në një dimension të ri. Për mua periudha e tyre më interesante është ajo psikodelike, që shkon nga RUBBER SOUL te WHITE ALBUM”
BOB DYLAN
“Çfarë është kjo gjë? Jam unë, Bob. Është John që më imiton!” (në lidhje me Norwegian Wood)
ROY HARPER
“Këta djem hoqën dorë nga roli i yjeve pop dhe filluan të kishin një thellësi të caktuar. Jo se nuk e kishin më parë. Por muzika pop nuk besonte se kishte nevojë për këtë. Duhej të ndryshoje zhanër, të kategorizoheshe ndryshe. Kishte një kategorizim të ri në kohën e Norwegian Wood”
IGGY POP
“Ky disk erdhi menjëherë pas hiteve të tyre më të bukura dhe përmban një dozë të caktuar trishtimi. Edhe pse Beatles-ët nuk kishin hyrë ende në fazën ‘kjo këngë zgjat 12 minuta dhe unë jam i depresuar, ndaj më duroni’”
