Në një botë ku njeriu është mësuar ta shohë veten si qenia supreme e inteligjencës, ekziston ende një arrogancë primitive që na shtyn të besojmë se aftësitë matematikore janë ekskluzivisht njerëzore. Ne ndërtuam qytetërime mbi numrat, ngritëm perandori mbi tregtinë, shpikëm algjebrën, fizikën dhe kompjuterët, duke menduar se asnjë specie tjetër nuk mund të kuptonte logjikën e sasisë, rendit apo mungesës. Por shkenca moderne po na detyron të shohim realitetin me një sy tjetër, shumë më të parehatshëm.
Sepse tani dihet se në pyjet e Afrikës, në oqeane, në koshere bletësh dhe madje në oborret ku ecin pulat, ekziston një formë primitive matematike që nuk ka lindur në universitete apo në laboratorë, por në luftën brutale për mbijetesë. Kafshët numërojnë për të mos u ngrënë. Për të mbrojtur territorin. Për të zgjedhur tufën më të madhe. Për të kuptuar nëse armiku është më i fortë. Për të fituar partnerin seksual.
Në laboratorët e Australisë, Japonisë dhe Amerikës, studiuesit kanë zbuluar se disa specie arrijnë të kuptojnë edhe konceptin abstrakt të zeros — një ide që njerëzimit iu deshën mijëra vite për ta zhvilluar. Dhe pikërisht këtu fillon tronditja e madhe: nëse një bletë me më pak se një milion neurone mund të kuptojë “asgjënë”, atëherë ndoshta inteligjenca nuk është aq njerëzore sa kemi menduar.
🐝 Bletët që kuptuan “asgjënë”
Për shekuj me radhë, koncepti i zeros konsiderohej një nga arritjet më të sofistikuara të mendimit njerëzor. Civilizimeve antike iu deshën mijëra vite për ta kuptuar plotësisht idenë e “mungesës së gjithçkaje”. Edhe fëmijët e vegjël kanë vështirësi ta përthithin këtë koncept abstrakt. Por në një laborator australian ndodhi diçka që tronditi botën shkencore.
Studiuesi Adrian Dyer, nga RMIT University në Melbourne, trajnoi bletë të dallonin dy panele me numër të ndryshëm pikash. Rregulli ishte i thjeshtë: ato duhej të fluturonin drejt panelit me më pak pika për të marrë ujë me sheqer.
Në fillim eksperimenti dukej rutinë. Shkencëtarët e dinin tashmë se bletët mund të dallonin sasi. Por ajo që ndodhi më pas ndryshoi gjithçka. Kur bletëve iu paraqit një panel me pika dhe një tjetër bosh, ato zgjodhën panelin bosh, duke treguar se kuptonin se “zero” ishte më pak se çdo numër tjetër.
Një insekt me tru mikroskopik po demonstronte një aftësi që dikur konsiderohej ekskluzive e mendimit abstrakt njerëzor.
Dhe pikërisht këtu lind pyetja e madhe: nëse një bletë arrin të përpunojë koncepte të tilla, sa primitive është në të vërtetë ideja jonë për inteligjencën?
🦍 Shimpanzetë që llogarisin më shpejt se studentët
Nëse bletët tronditën shkencëtarët, shimpanzetë pothuajse i turpëruan ata.
Prej dekadash primatologët kanë zbuluar se kushërinjtë tanë më të afërt biologjikë zotërojnë aftësi numerike të jashtëzakonshme. Në laboratorët japonezë të Universitetit të Kyoto-s, një shimpanze e quajtur Ai u bë legjendë pasi mësoi të përdorte numrat arabë, duke lidhur simbolet me sasitë përkatëse.
Por eksperimente të tjera shkuan edhe më larg.
Shimpanzetë u përballën me detyra ku duhej të llogarisnin sasinë e ëmbëlsirave në dy enë të ndryshme dhe të zgjidhnin atë me më shumë ushqim. Rezultatet ishin tronditëse: ato arrinin saktësi gati perfekte.
Në një tjetër eksperiment, dy makakë rhesus u krahasuan me studentë universitarë në ushtrime mbledhjeje të shpejtë me pika në ekran. Studentët ishin pak më të saktë, por koha e reagimit ishte pothuajse identike.
Kjo nuk do të thotë se majmunët kuptojnë matematikën si njerëzit. Ata nuk njohin algjebrën, ekuacionet apo gjeometrinë abstrakte. Por posedojnë atë që shkencëtarët e quajnë “approximate number system”: aftësinë primitive për të vlerësuar sasi në mënyrë intuitive.
Një sistem që ndoshta ekzistonte miliona vite përpara se njeriu të shpikte numrat.
🐺 Matematika e mbijetesës: si kafshët numërojnë për të jetuar
Në natyrë, gabimet matematikore mund të kushtojnë jetën.
Një hienë që sulmon një tufë më të madhe se grupi i saj rrezikon të copëtohet. Një peshk që zgjedh tufën më të vogël bëhet pre më e lehtë. Një zog që nuk dallon numrin e grabitqarëve nuk mbijeton gjatë.
Prandaj matematika primitive nuk është luks intelektual. Është armë biologjike.
Eksperimentet me hienat treguan se ato janë të afta të “numërojnë” rivalët vetëm duke dëgjuar ulërimat e tyre. Nëse zërat e armikut dukeshin më të pakët se grupi i vet, hienat afroheshin me agresivitet. Nëse perceptonin epërsi numerike, tërhiqeshin.
Edhe peshqit e vegjël përdorin logjikë numerike për mbijetesë. Guppy-t, për shembull, janë në gjendje të dallojnë diferenca minimale mes tufave dhe preferojnë gjithmonë grupin më të madh, sepse aty probabiliteti për t’u ngrënë nga grabitqarët është më i ulët.
Mbijetesa ka krijuar matematikanë të heshtur në çdo cep të natyrës.
Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse sistemi numerik duket kaq universal në botën e gjallë: sepse evolucioni favorizoi ata që dinin të vlerësonin saktë rrezikun.
🐸 Dashuria, seksi dhe numrat
Por jo çdo llogaritje në natyrë lidhet me frikën. Disa kanë të bëjnë me joshjen.
Në pyjet tropikale të Amerikës Qendrore jeton bretkosa tungara, një krijesë e vogël që përdor matematikën për të fituar partneren. Meshkujt prodhojnë tinguj ritmikë për të tërhequr femrat. Kur një rival fillon të këndojë pranë tyre, ata shtojnë numrin e tingujve për të treguar superioritet. Rivali përgjigjet duke shtuar edhe më shumë. Gara vazhdon derisa njëri mbetet pa frymë. Femrat meanwhile “numërojnë” tingujt dhe zgjedhin mashkullin që prodhon më shumë ritme.
Edhe këtu matematika bëhet instrument seksual.
Në botën e kafshëve, numrat nuk janë abstraksion. Janë status. Janë fuqi. Janë shenjë force biologjike. Dhe kjo ndoshta shpjegon pse aftësia për të kuptuar sasinë është kaq e përhapur në natyrë: sepse ajo lidhet drejtpërdrejt me dy instinktet themelore të jetës — mbijetesën dhe riprodhimin.
🤖 Nga truri i bletës te inteligjenca artificiale
Megjithatë, zbulimet më të rëndësishme mund të mos lidhen vetëm me kafshët, por me të ardhmen e teknologjisë njerëzore.
Fakti që një bletë me tru minimal arrin të kuptojë koncepte komplekse si zero ka hapur horizonte të reja për zhvillimin e inteligjencës artificiale. Studiuesit po përpiqen të kuptojnë si sisteme nervore kaq të vogla arrijnë të kryejnë procese që ne i konsiderojmë të sofistikuara.
Nëse natyra arrin të ndërtojë inteligjencë funksionale me pak neurone, atëherë ndoshta edhe makinat e së ardhmes nuk do të kenë nevojë për struktura gjigante për të menduar.
Por kërkimet kanë edhe një tjetër dimension të rëndësishëm: ato mund të ndihmojnë në trajtimin e çrregullimeve njerëzore si diskalkulia, vështirësia në të kuptuarit e matematikës. Duke studiuar bazat neurologjike dhe gjenetike të konceptit të numrit tek kafshët, shkencëtarët shpresojnë të kuptojnë më mirë edhe trurin njerëzor. Dhe ironia është e jashtëzakonshme: për të kuptuar veten, njerëzimi po detyrohet të studiojë bletët.
Për mijëra vite, njerëzit e panë matematikën si provën supreme të superioritetit të tyre. Ishte gjuha e universit, arma e qytetërimeve dhe simboli i inteligjencës së avancuar. Por sa më shumë avancon shkenca, aq më shumë po bëhet e qartë se rrënjët e mendimit matematik janë shumë më të vjetra se vetë njeriu.
Ato jetojnë në pyje, në oqeane, në koshere dhe në instinktet primitive të krijesave që evolucioni i ka detyruar të numërojnë për të mbijetuar.
Sigurisht, asnjë kafshë nuk do të zgjidhë ekuacione diferenciale apo të ndërtojë teori fizike. Matematika njerëzore mbetet një shpërthim kulturor unik. Por baza e saj — ideja e sasisë, krahasimit, mungesës dhe rendit — mund të mos jetë aspak ekskluzivisht njerëzore.
Dhe ndoshta ky është zbulimi më tronditës nga të gjithë: inteligjenca nuk është një fron ku ulet vetëm Homo sapiens. Është një lumë i gjatë evolucionar që kalon përmes specieve të ndryshme, nga majmunët te papagajtë, nga peshqit te bletët.
Në fund të fundit, ndoshta nuk jemi aq të veçantë sa kemi besuar. Ose ndoshta natyra ka qenë gjithmonë shumë më inteligjente sesa kemi qenë ne në gjendje ta kuptojmë.
