Vërejtjet për Shlimanin
Mbetjet arkeologjike të “Trojës shlimaniane” në Hisarlik janë bërë të njohura zyrtarisht nga publiku botëror si siti më magjepsës arkeologjik i antikitetit, si referencë dhe adresim i drejtpërdrejtë tek qytetërimi europiano-perëndimor. Por shumë studiues e hulumtues amatorë, kryesisht serbë dhe rusë, kanë theksuar se gërmimet e njërës prej disa shtresave të vendbanimeve të vjetra në Hisarlikun ku Shlimani vendosi Trojën antike, nuk korrespondojnë aspak me kohën e pretenduar të mbretërimit të Priamit. Madje ironia e kritikëve të Shlimanit arrin kulmin kur theksojnë se ai në Hisarlik, qysh në vitin 1871 nxori në dritë 9 vendbanime, nga 10 të tilla që përfshin i gjithë siti arkeologjik, por që datojnë qysh nga epoka e Neolitit (mijëvjeçari 4 para Krishtit) e deri në periudhën Romake.
Teksa gjeti me shumicë bizhuteri ari në shtresën e dytë të gërmimeve, Shlimani krijoi bindjen se bash kjo shtresë kish mbuluar rrënojat e Trojës së Homerit dhe se bash këto thesare i përkisnin mbretit Priam dhe aristokracisë trojane.
Shumë nga zbulimet e mëvonshme arkeologjike në Hisarlik pas Shlimanit dhe përdorimi i metodave e teknikave të reja shkencore të identifikimit kohor të moshës së artefakteve, evidentuan dhe provuan se thesari i supozuar i Priamit në të vërtetë i përkiste një sundimtari tjetër, që kish jetuar e mbretëruar në ato treva disa shekuj para Luftës së Trojës.
Shlimani nuk e shpiku Azinë e Vogël, por në plan-ekspeditën dhe gërmimet ai orientohej kah Hisarliku ngaqë u bazua fort tek shkrimtarët dhe gjeografët antikë, kryesisht tek Herodoti e Plutarku, por edhe tek të tjerët që përshkruan dyshimet e Aleksandrit dhe Pausanias për vendndodhjen e Trojës.
Por kritiku më i zellshëm dhe më i ashpër i Shlimanit, duhet pranuar se është Jaçimoviçi serb, sipas të cilit “gjurmët e zbehta të kohëve antike, për shekuj me radhë nuk mjaftuan për të preçizuar përfundimisht vendndodhjen e saktë të Trojës, ndaj dhe, si shumë arkeologë të tjerë para e pas tij, Shlimani u përpoq të gjente vendndodhjen e Trojës antike duke u bazuar vetëm në informacionet e siguruara nga analiza e tekstit të Iliadës dhe Odisesë”, për çka Jaçimoviçi nuk është i saktë teksa i mohon padrejtësisht Shlimanit referencat e shumëfishta që theksova më lart.
Megjithatë, Jaçimoviçi në librin dhe prononcimet e panumëreta të tij në 2 dekada, as vetë nuk na i jep burimet nga të cilat niset dhe kurorëzon supërmarrjen e tij që e çoi në “Shkodrën serbe”, përveçse analizës së teksteve homerike, që ai i citon me saktësi, por që i spekulon si të mos ekzistonin kur nxjerr konkluzionet që beson apo i konvenojnë.
Në fakt, shkrimtarët antikë të sipërcituar janë burimet e para dhe të vetme historike pas Homerit, që indirekt përcaktojnë vendndodhjen e Trojës në kundërshtim me interesat e serbëve dhe pretendimet fantazmagorike të autorëve sllavë. Dhe për këtë nuk mund të fajësohen për qëllimësi, apo si agjentë të “imperializmit teuton”.
Gjithsesi Jaçimoviçit nuk mund t’i jepet kurora e meritave si studiuesi i vetëm që hedh dyshime mbi “faktet historike” që datojnë qysh nga mijëvjeçari i dytë dhe i tretë para Krishtit, përfshirë këtu edhe Luftën e Trojës, që pretendohet të jetë zhvilluar rreth 3300 vjet më parë.
Kritikë të tjerë, kryesisht sllavë, në thelb pretendojnë njëzëri se zbulimi i Shlimanit u vesh qysh në fillim me një vello misteri, ngaqë i ashtuquajturi Thesari i Priamit, sipas thashethemeve të pakonfirmuara, “u gjet nga vetë Shlimani në një mbrëmje, pasi më parë kishte larguar punëtorët nga kantieri i gërmimeve”. Më vonë, sipas këtyre kritikëve, rezultoi se Troja e Shlimanit e zbuluar në qytetin Hisarlik u shpall si e tillë në bazë të gërmimeve të gjetura në një shtresë që ishte 1200 vjet më e vjetër se koha kur mendohet se ishte zhvilluar Lufta e Trojës. Për më tepër, kritikët pohojnë se shumë prej objekteve të nxjerra nga gërmimet datonin prej periudhash të tjera kohore dhe se edhe artefakti më i famshëm – “maska prej ari e kryekomandantit akeas, Mbretit Agamemnon të Mikenës”, u gjet më vonë, pothuajse kopje identike, edhe dy herë të tjera në territorin e Maqedonisë së sotme, në vendndodhje ku mendohej se bartnin dhe mbulonin të dhëna arkeologjike nga periudhat e mëvonshme.
